ਕਾਟੋ, ਛਿੱਕਾ ਅਤੇ ਸੱਪ: ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਰਵਾਇਤੀ ਲੋਕ-ਸਾਜ਼

ਮੁੱਖ ਨਿਚੋੜ: ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਸਾਜ਼ ਪੰਜਾਬੀ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਦੀ ਸੁਭਾਵਿਕ ਖੋਜੀ ਬਿਰਤੀ ਦਾ ਕਮਾਲ ਹਨ। ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਬਿਜਲੀ ਜਾਂ ਧਾਤਵੀ ਤਾਰਾਂ ਦੇ, ਸਿਰਫ਼ ਲੱਕੜ ਦੀਆਂ ਫੱਟੀਆਂ ਅਤੇ ਡੋਰੀਆਂ ਨਾਲ ਅਜਿਹੀ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਤਾਲ ਪੈਦਾ ਕਰਨਾ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਪੇਂਡੂ ਦਸਤਕਾਰੀ ਦਾ ਸਰਵਉੱਚ ਨਮੂਨਾ ਹੈ।

---

1. ਕਾਟੋ (The Kato / Squirrel Prop)

  • ਬਣਤਰ ਅਤੇ ਰੂਪ: 'ਕਾਟੋ' ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਗਲਹਿਰੀ (Squirrel) ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਜ਼ ਲੱਕੜ ਦੀ ਲਗਭਗ 3 ਫੁੱਟ ਲੰਮੀ ਡੰਡੀ 'ਤੇ ਬਣਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਸਿਰੇ ਉੱਤੇ ਲੱਕੜ ਦੀ ਤਰਾਸ਼ੀ ਹੋਈ ਗਲਹਿਰੀ ਬੈਠੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਗਲਹਿਰੀ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਘੁੰਗਰੂ ਜਾਂ ਰੰਗੀਨ ਫੁੰਮਣ ਲੱਗੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
  • ਵਜਾਉਣ ਦੀ ਵਿਧੀ: ਡੰਡੀ ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਪਾਸੇ ਇੱਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ਧਾਗਾ (ਡੋਰੀ) ਬੱਝੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਨਚਾਰ ਇੱਕ ਹੱਥ ਨਾਲ ਡੰਡੀ ਫੜ ਕੇ ਦੂਜੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਡੋਰੀ ਨੂੰ ਝਟਕੇ ਨਾਲ ਖਿੱਚਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਕਾਟੋ ਆਪਣੀਆਂ ਅਗਲੀਆਂ ਲੱਤਾਂ ਅਤੇ ਸਿਰ ਨੂੰ ਉੱਪਰ-ਥੱਲੇ ਮਾਰਦੀ ਹੋਈ ਟੁਣ-ਟੁਣ ਦੀ ਤਿੱਖੀ ਆਵਾਜ਼ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।
  • ਲੋਕ-ਬੋਲੀ: "ਟੁਣਕ ਟੁਣਕ ਨੀ ਕਾਟੋ ਵੱਜਦੀ, ਕਾਟੋ ਵੱਜਦੀ ਚੰਬੇ ਦੀ ਛਾਵੇਂ!"

---

2. ਛਿੱਕਾ (The Chhikka / Lattice Clapper)

  • ਬਣਤਰ ਅਤੇ ਰੂਪ: ਛਿੱਕਾ ਬਾਂਸ ਜਾਂ ਸ਼ੀਸ਼ਮ (ਟਾਹਲੀ) ਦੀਆਂ ਬਾਰੀਕ, ਲਚਕੀਲੀਆਂ ਤੀਲਾਂ ਨੂੰ ਕੈਂਚੀ-ਨੁਮਾ ਜਾਲੀ ਵਿੱਚ ਪਰੋ ਕੇ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 14 ਤੋਂ 20 ਲੱਕੜ ਦੀਆਂ ਖਪੱਚੀਆਂ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਧੁਰਿਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
  • ਵਜਾਉਣ ਦੀ ਵਿਧੀ: ਕਲਾਕਾਰ ਦੋਹਾਂ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਛਿੱਕੇ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਸਿਰੇ ਫੜਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਸਨੂੰ ਛਾਤੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਅਤੇ ਬੰਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਤੀਲਾਂ ਇੱਕੋ ਵੇਲੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਟਕਰਾ ਕੇ ਤਾੜੀਆਂ ਵਰਗਾ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਠਾਹ-ਠਾਹ ਦਾ ਖੜਕਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।

---

3. ਸੱਪ (The Sapp / Scissor Clapper)

  • ਬਣਤਰ ਅਤੇ ਰੂਪ: ਸੱਪ ਲੱਕੜ ਦਾ ਬਣਿਆ ਅਜਿਹਾ ਫੈਲਣ ਵਾਲਾ ਸਾਜ਼ ਹੈ ਜੋ ਨਾਗ (ਸੱਪ) ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਾਂਗ ਲਹਿਰਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਐਕਸ (X) ਆਕਾਰ ਦੀਆਂ ਲੱਕੜ ਦੀਆਂ ਕੈਂਚੀਆਂ ਨੂੰ ਲੜੀਵਾਰ ਜੋੜ ਕੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
  • ਵਜਾਉਣ ਦੀ ਵਿਧੀ: ਭੰਗੜੇ ਦੇ ਨਚਾਰ ਸੱਪ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਫੜ ਕੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕੋਣਾਂ (ਸਿਰ ਦੇ ਉੱਪਰ, ਪੈਰਾਂ ਵੱਲ, ਅੱਗੇ-ਪਿੱਛੇ) ਵਿੱਚ ਫੈਲਾਉਂਦੇ ਅਤੇ ਸਮੇਟਦੇ ਹਨ। ਇਸਦੇ ਖੜਕੇ ਦੀ ਧਮਕ ਢੋਲ ਦੀ ਤਾਲ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਪੂਰੇ ਪੰਡਾਲ ਵਿੱਚ ਜੋਸ਼ ਭਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

---

4. ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਅਤੇ ਸਟੇਜੀ ਮਹੱਤਵ

ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਸਾਜ਼ ਭੰਗੜੇ ਅਤੇ ਮਲਵਈ ਗਿੱਧੇ ਵਿੱਚ 'ਤਾਲ' ਅਤੇ 'ਕਾਇਆ-ਸੁਹੱਪਣ' (Choreography) ਦਾ ਅਨੋਖਾ ਸੁਮੇਲ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਅੱਠ-ਦਸ ਗੱਭਰੂ ਇੱਕੋ ਲਾਈਨ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹ ਕੇ ਇਕੱਠੇ ਸੱਪ ਜਾਂ ਛਿੱਕਾ ਖੋਲ੍ਹਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਦੇਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਰੌਂਗਟੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਪੰਜਾਬੀ ਪੌਸ਼ਾਕ (ਕੁੜਤਾ, ਲੂੰਗੀ, ਕਾਟੋ) ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਹਨ।