ਭੂਮਿਕਾ
ਢੋਲ (Dhol) ਪੰਜਾਬੀਅਤ ਦੀ ਧੜਕਣ, ਪੰਜਾਬੀ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਖ਼ੁਸ਼ਬੂ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ-ਡੁੱਲ੍ਹੇ ਸੁਭਾਅ ਦਾ ਸਰਵਉੱਚ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਚਮੜੇ ਦਾ ਸਾਜ਼ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੀਆਂ ਰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵਗਦੇ ਲਹੂ ਦੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਹੈ। ਵਿਸਾਖੀ ਦੀ ਰੁੱਤੇ ਜਦੋਂ ਸੁਨਹਿਰੀ ਕਣਕਾਂ ਝੂਮਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਾਂ ਵਿਆਹ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਲਾੜਾ ਘੋੜੀ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਢੋਲ ਦੀ ਪਹਿਲੀ 'ਧਮ-ਧਮ' ਸੁਣਦਿਆਂ ਹੀ ਹਰ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਪੈਰ ਆਪ-ਮੁਹਾਰੇ ਭੰਗੜਾ ਪਾਉਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ।
ਬਣਤਰ ਅਤੇ ਨਿਰਮਾਣ ਕਲਾ
ਢੋਲ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਲੱਕੜੀ ਅਤੇ ਚਮੜੇ ਦੀ ਉੱਚ ਪੱਧਰੀ ਕਾਰੀਗਰੀ ਦਾ ਸਬੂਤ ਹੈ:
- ਲੱਕੜ ਦਾ ਖੋਲ (Barrel): ਢੋਲ ਦਾ ਖੋਲ ਟਾਹਲੀ (ਸ਼ੀਸ਼ਮ), ਅੰਬ ਜਾਂ ਤੂਤ ਦੇ ਦਰੱਖ਼ਤ ਦੇ ਮੋਟੇ ਤਣੇ ਵਿੱਚੋਂ ਅੰਦਰੋਂ ਖੋਖਲਾ ਕਰਕੇ ਤਰਾਸ਼ਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਟਾਹਲੀ ਦੀ ਲੱਕੜ ਦਾ ਢੋਲ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਭਾਰੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਗੂੰਜ ਦੂਰ-ਦੂਰ ਤੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਲੰਬਾਈ ਲਗਭਗ 20 ਤੋਂ 24 ਇੰਚ ਅਤੇ ਘੇਰਾ ਵਿਚਕਾਰੋਂ ਲਗਭਗ 15 ਇੰਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
- ਖੱਬਾ ਪਾਸਾ (ਬਾਸ / ਧਮਕ): ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਮੋਟੀ ਬੱਕਰੀ ਜਾਂ ਮੱਝ ਦੇ ਕੱਟੇ ਦੀ ਖੱਲ ਮੜ੍ਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਪਾਸੇ ਇੱਕ ਖ਼ਾਸ ਲੇਪ (ਮਸਾਲਾ ਜਾਂ ਧੌਂਕਣੀ ਤੇਲ) ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਆਵਾਜ਼ ਗੰਭੀਰ, ਡੂੰਘੀ ਅਤੇ ਭਾਰੀ ਬਾਸ (Base) ਵਾਲੀ ਨਿਕਲੇ।
- ਸੱਜਾ ਪਾਸਾ (ਟ੍ਰੇਬਲ / ਤਿੱਲੀ ਵਾਲਾ ਪਾਸਾ): ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਬੱਕਰੀ ਦੀ ਅਤਿ-ਬਾਰੀਕ ਖੱਲ ਮੜ੍ਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਤਿੱਖੀ, ਕਰਾਰੀ ਅਤੇ ਕੰਨ ਪਾੜਵੀਂ ਉੱਚੀ ਸੁਰ (Treble) ਕੱਢਦੀ ਹੈ।
- ਬੱਧੀਆਂ ਅਤੇ ਕੁੰਡੇ: ਦੋਵਾਂ ਪੁੜਿਆਂ ਨੂੰ ਸੂਤੀ ਰੱਸਿਆਂ ਜਾਂ ਚਮੜੇ ਦੀਆਂ ਬੱਧੀਆਂ ਨਾਲ ਕੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਧਾਤ ਦੇ ਕੜਿਆਂ ਨਾਲ ਸੁਰ ਨੂੰ ਟਿਊਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਵਜਾਉਣ ਦੇ ਔਜ਼ਾਰ: ਡੱਗਾ ਅਤੇ ਤਿੱਲੀ
ਢੋਲ ਨੂੰ ਵਜਾਉਣ ਲਈ ਦੋ ਬਿਲਕੁਲ ਵੱਖਰੀਆਂ ਲੱਕੜੀ ਦੀਆਂ ਡੰਡੀਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ:
- ਡੱਗਾ (Dagga): ਇਹ ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਫੜਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਮੋਟਾ, ਅੱਗਿਓਂ ਮੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਲੱਕੜ ਦਾ ਡੰਡਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ (ਜੋ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਟਾਹਲੀ ਜਾਂ ਬਾਂਸ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਤੋਂ ਬਣਦਾ ਹੈ)। ਇਸ ਨਾਲ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਦੇ ਬਾਸ ਪੁੜੇ 'ਤੇ ਭਾਰੀ ਸੱਟ ਮਾਰੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ 'ਗੁੜ-ਗੁੜ-ਧਮ' ਦੀ ਗੂੰਜ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
- ਤਿੱਲੀ (Tihli): ਇਹ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਫੜੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਬਾਂਸ ਦੀ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪਤਲੀ ਅਤੇ ਲਚਕੀਲੀ ਛਟੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਦੇ ਪੁੜੇ 'ਤੇ ਤੇਜ਼, ਬਾਰੀਕ ਅਤੇ ਤਿੱਖੀਆਂ ਤਾਲਾਂ (ਟਾਕ-ਟਾਕ-ਤਿੜ-ਤਿੜ) ਮਾਰੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਢੋਲ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਤਾਲਾਂ (Rhythms)
ਇੱਕ ਮਾਹਰ ਢੋਲੀ ਢੋਲ ਵਿੱਚੋਂ ਦਰਜਨਾਂ ਰਵਾਇਤੀ ਪੰਜਾਬੀ ਤਾਲਾਂ ਕੱਢ ਸਕਦਾ ਹੈ:
- ਭੰਗੜਾ ਤਾਲ (ਕਹਿਰਵਾ): ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਤਾਲ ਜੋ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚ ਥਿੜਕਣ ਭਰਦੀ ਹੈ।
- ਧਮਾਲ (Dhamaal): ਸੂਫ਼ੀ ਦਰਗਾਹਾਂ ਅਤੇ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਦੇ ਸਿਖ਼ਰ ਵੇਲੇ ਤੇਜ਼ ਰਫ਼ਤਾਰ ਨਾਲ ਵਜਾਈ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਗੂੰਜਵੀਂ ਤਾਲ।
- ਚਾਲ (Chaal): ਧੀਮੀ ਅਤੇ ਸ਼ਾਹੀ ਤਾਲ ਜੋ ਝੂੰਮਰ ਜਾਂ ਜੰਞ ਚੜ੍ਹਨ ਵੇਲੇ ਵਜਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
- ਮਿਰਜ਼ਾ ਤਾਲ: ਅੱਧ-ਤੇਜ਼ ਤਾਲ ਜੋ ਮਿਰਜ਼ਾ ਗਾਉਣ ਵੇਲੇ ਵਜਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
- ਲੁੱਡੀ ਅਤੇ ਸਿਆਲਕੋਟੀ ਤਾਲ: ਖ਼ਾਸ ਖੇਤਰੀ ਨਾਚਾਂ ਲਈ।
ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਮਹੱਤਤਾ
ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਲਾਊਡਸਪੀਕਰ ਜਾਂ ਫ਼ੋਨ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਤਾਂ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁਸੀਬਤ ਵੇਲੇ (ਜਿਵੇਂ ਹੜ੍ਹ ਆਉਣ 'ਤੇ ਜਾਂ ਡਾਕੂਆਂ ਦੇ ਹਮਲੇ ਵੇਲੇ) ਢੋਲ 'ਤੇ 'ਖ਼ਤਰੇ ਦੀ ਤਾਲ' ਵਜਾ ਕੇ ਪੂਰੇ ਇਲਾਕੇ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਕੁਸ਼ਤੀ ਦੇ ਦੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਵਾਨ ਢੋਲ ਦੀ ਥਾਪ 'ਤੇ ਹੀ ਅਖਾੜੇ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰਦੇ ਹਨ।
ਹਵਾਲੇ
- ਅਲਕਾ ਪਾਂਡੇ (1999), Folk Music and Musical Instruments of Punjab, Mapin.
- ਡਾ. ਗੁਰਨਾਮ ਸਿੰਘ (2001), ਪੰਜਾਬੀ ਸੰਗੀਤ ਪਰੰਪਰਾ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪਟਿਆਲਾ।
- ਗਿੱਬ ਸ਼ਰੇਫ਼ਲਰ (2011), Dhol: Drumming in the Punjab, SOAS, University of London.