ਭੂਮਿਕਾ
ਕਿਕਲੀ (Kiklee ਜਾਂ Kikli) ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ-ਜੀਵਨ ਦਾ ਉਹ ਮਾਸੂਮ, ਹਾਸਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਅਤੇ ਦਿਲ-ਖਿੱਚਵਾਂ ਨਾਚ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਨਿੱਕੀਆਂ ਧੀਆਂ ਦਾ ਬਚਪਨ ਹੱਸਦਾ-ਮੁਸਕਰਾਉਂਦਾ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਨਾਚ ਕਿਸੇ ਮੰਚ ਜਾਂ ਤਿਆਰੀ ਦਾ ਮੁਹਤਾਜ ਨਹੀਂ; ਪਿੰਡ ਦੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਵਿਹੜੇ ਵਿੱਚ, ਗਲ਼ੀ-ਮੁਹੱਲੇ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਖੇਤਾਂ ਦੀ ਪਹੀ 'ਤੇ ਜਦੋਂ ਵੀ ਦੋ ਨਿੱਕੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਹੱਥ ਫੜ ਕੇ ਘੁੰਮਣ-ਘੇਰੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਿਕਲੀ ਪੰਜਾਬੀ ਬੱਚੀਆਂ ਦੇ ਸਰੀਰਕ ਸੰਤੁਲਨ, ਖੇਡ-ਭਾਵਨਾ ਅਤੇ ਭਰਾਵਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਅਥਾਹ ਪਿਆਰ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ।
ਨਾਚ ਦੀ ਅਨੋਖੀ ਵਿਧੀ ਅਤੇ ਸੰਤੁਲਨ ਦਾ ਵਿਗਿਆਨ
ਕਿਕਲੀ ਪਾਉਣ ਦਾ ਤਰੀਕਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਕਲਾਤਮਕ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਹੈ:
- ਹੱਥਾਂ ਦੀ ਕੰਘੀ: ਦੋ ਕੁੜੀਆਂ ਆਹਮੋ-ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਦੂਜੀ ਕੁੜੀ ਦਾ ਸੱਜਾ ਹੱਥ ਅਤੇ ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਖੱਬਾ ਹੱਥ ਫੜਦੀਆਂ ਹਨ। ਹੱਥਾਂ ਦੀਆਂ ਉਂਗਲਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ ਇੰਨੀ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਫਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਤਾਲਾ ਲੱਗ ਗਿਆ ਹੋਵੇ (ਇਸਨੂੰ 'ਕੰਘੀ ਪਾਉਣਾ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ)।
- ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ: ਦੋਵੇਂ ਕੁੜੀਆਂ ਆਪਣੇ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਅੰਗੂਠੇ ਅਤੇ ਪੰਜੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਜੋੜ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ।
- ਲਾਟੂ ਵਾਂਗ ਘੁੰਮਣਾ: ਦੋਵੇਂ ਕੁੜੀਆਂ ਆਪਣਾ ਭਾਰ ਪਿੱਛੇ ਵੱਲ ਸੁੱਟ ਕੇ ਬਾਹਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਤਾਣ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਪੈਰਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਡੀਆਂ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦੇ ਕੇ ਇੱਕੋ ਕੇਂਦਰੀ ਧੁਰੇ ਦੁਆਲੇ ਚੱਕਰਵਿਊ ਵਾਂਗ ਘੁੰਮਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।
- ਜਿਉਂ-ਜਿਉਂ ਗੀਤ ਤੇਜ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਘੁੰਮਣ ਦੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਇੰਨੀ ਤੇਜ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦੁਪੱਟੇ ਅਤੇ ਫ਼ਰਾਕਾਂ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਪੱਖੇ ਵਾਂਗ ਲਹਿਰਾਉਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਦੇਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਚੁੰਧਿਆ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਅਮਰ ਲੋਕ-ਗੀਤ: 'ਕਿਕਲੀ ਕਲੀਰ ਦੀ'
ਕਿਕਲੀ ਪਾਉਂਦਿਆਂ ਬੱਚੀਆਂ ਆਪਣੀ ਮਿੱਠੀ ਅਤੇ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਰਵਾਇਤੀ ਤੁਕਾਂਤ ਗਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ:
*"ਕਿਕਲੀ ਕਲੀਰ ਦੀ, ਪੱਗ ਮੇਰੇ ਵੀਰ ਦੀ!
ਦੁਪੱਟਾ ਮੇਰੇ ਭਾਈ ਦਾ, ਫਿੱਟੇ ਮੂੰਹ ਜਵਾਈ ਦਾ!
ਗਏ ਸੀ ਨਮਾਜ਼ ਪੜ੍ਹਨ, ਉੱਥੇ ਰੰਨਾਂ ਲੜ ਪਈਆਂ!
ਫੜ ਕੇ ਡੰਡੋਰਾ ਦਿੱਤਾ, ਕਿਕਲੀ ਕਲੀਰ ਦੀ...!"*
ਸਮਾਜਕ ਅਤੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਮਹੱਤਵ
- ਵੀਰ (ਭਰਾ) ਦੀ ਪੱਗ ਦਾ ਮਾਣ: ਗੀਤ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਬੋਲ 'ਪੱਗ ਮੇਰੇ ਵੀਰ ਦੀ' ਸਿੱਧ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਤੋਂ ਹੀ ਭੈਣ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਅਤੇ ਦਸਤਾਰ ਪ੍ਰਤੀ ਕਿੰਨਾ ਮਾਣ-ਸਤਿਕਾਰ ਭਰਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
- ਜਵਾਈ 'ਤੇ ਮਿੱਠਾ ਵਿਅੰਗ: 'ਫਿੱਟੇ ਮੂੰਹ ਜਵਾਈ ਦਾ' ਕਹਿ ਕੇ ਪੰਜਾਬੀ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜਵਾਈ ਦੇ ਨਖ਼ਰਿਆਂ 'ਤੇ ਮਾਸੂਮ ਹਾਸ-ਵਿਅੰਗ ਕੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
- ਸਰੀਰਕ ਕਸਰਤ: ਕਿਕਲੀ ਪਾਉਣ ਨਾਲ ਬੱਚੀਆਂ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਦੀ ਪਕੜ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਲੱਤਾਂ ਵਿੱਚ ਤਾਕਤ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਤੇਜ਼ ਘੁੰਮਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਸੰਤੁਲਨ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਦੀ ਅਦੁੱਤੀ ਯੋਗਤਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਹਵਾਲੇ
- ਡਾ. ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ (1979), ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕਧਾਰਾ ਵਿਸ਼ਵ ਕੋਸ਼, ਦਿੱਲੀ।
- ਡਾ. ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ (1988), ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ-ਨਾਚ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪਟਿਆਲਾ।
- ਡਾ. ਕਰਨਜੀਤ ਸਿੰਘ (1995), ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਲੋਕ-ਖੇਡਾਂ ਤੇ ਲੋਕ-ਨਾਚ, ਦਿੱਲੀ।