ਭੂਮਿਕਾ
ਕੋਟਲਾ ਛਪਾਕੀ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ-ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਬਚਪਨ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਮਨਮੋਹਕ ਖੇਡ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤ, ਲੋਕ-ਕਾਵਿ, ਸਰੀਰਕ ਫ਼ੁਰਤੀ ਅਤੇ ਚੌਕਸੀ ਦਾ ਅਦਭੁਤ ਮੇਲ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਗਰਮੀਆਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਾਮਾਂ ਜਾਂ ਦੁਪਹਿਰਾਂ ਵੇਲੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਵਿਹੜਿਆਂ, ਗਲੀਆਂ ਜਾਂ ਸਕੂਲਾਂ ਦੀਆਂ ਗਰਾਊਂਡਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਖੇਡ ਪੰਜਾਬੀ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਹਾਸਿਆਂ ਅਤੇ ਕਿਲਕਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਗੂੰਜਦੀ ਰਹੀ ਹੈ।
ਖੇਡਣ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਅਤੇ ਸਾਧਨ
ਇਸ ਖੇਡ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਾਜ਼ੋ-ਸਾਮਾਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ:
- ਇੱਕ ਪਤਲੇ ਕੱਪੜੇ (ਜਿਵੇਂ ਪਰਨਾ, ਦੁਪੱਟਾ ਜਾਂ ਵੱਡਾ ਰੁਮਾਲ) ਨੂੰ ਮਰੋੜੀ ਦੇ ਕੇ ਇੱਕ ਕੱਚਾ ਕੋਰੜਾ ਜਾਂ ਚਾਬੁਕ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ 'ਕੋਟਲਾ' ਆਖਦੇ ਹਨ।
- ਸਾਰੇ ਬੱਚੇ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਇੱਕ ਗੋਲ ਘੇਰੇ (Circle) ਵਿੱਚ ਚੌਂਕੜੀ ਮਾਰ ਕੇ ਅੰਦਰ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ ਬੈਠ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਨਿਯਮ ਇਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਵੀ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਮੁੜ ਕੇ ਦੇਖਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
ਖੇਡਣ ਦਾ ਢੰਗ ਅਤੇ ਲੋਕਗੀਤ
- ਘੇਰੇ ਦੁਆਲੇ ਗੇੜਾ: ਪੁੱਗਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਿਸ ਬੱਚੇ ਸਿਰ 'ਦਾਇ' (ਵਾਰੀ) ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਕੋਟਲਾ ਫੜ ਕੇ ਬੈਠੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਦੌੜਦਾ ਹੈ।
- ਲੋਕ-ਤੁਕਾਂਤ ਦਾ ਉਚਾਰਨ: ਦੌੜਦਾ ਬੱਚਾ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਬੋਲਦਾ ਹੈ:
- "ਕੋਟਲਾ ਛਪਾਕੀ ਜੁਮੇਰਾਤ ਆਈ ਏ..."
ਸਾਰੇ ਬੈਠੇ ਬੱਚੇ ਇੱਕਸੁਰ ਹੋ ਕੇ ਤਾਲਬੱਧ ਜਵਾਬ ਦਿੰਦੇ ਹਨ:
- "...ਜਿਹੜਾ ਅੱਗੇ ਪਿੱਛੇ ਦੇਖੇ ਓਹਦੀ ਸ਼ਾਮਤ ਆਈ ਏ!"
- ਕੋਟਲਾ ਰੱਖਣਾ: ਦੌੜ ਰਿਹਾ ਬੱਚਾ ਬੜੀ ਚਲਾਕੀ ਨਾਲ ਕੋਟਲੇ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਪਤਾ ਲੱਗਣ ਦਿੱਤੇ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਬੈਠੇ ਬੱਚੇ ਦੀ ਪਿੱਠ ਪਿੱਛੇ ਚੁੱਪ-ਚਾਪ ਸੁੱਟ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਚੱਕਰ ਪੂਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
- ਚੌਕਸੀ ਦੀ ਪਰਖ:
- ਜੇਕਰ ਬੈਠੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗ ਜਾਵੇ ਕਿ ਕੋਟਲਾ ਉਸਦੇ ਪਿੱਛੇ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਕੋਟਲਾ ਚੁੱਕ ਕੇ ਅੱਗੇ ਦੌੜ ਰਹੇ ਬੱਚੇ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਭੱਜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਕੋਟਲਾ ਮਾਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਉਹ ਆਪਣੀ ਖ਼ਾਲੀ ਥਾਂ 'ਤੇ ਆ ਕੇ ਬੈਠ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ।
- ਪਰ ਜੇਕਰ ਬੈਠਾ ਬੱਚਾ ਬੇਖ਼ਬਰ ਰਹੇ ਅਤੇ ਦੌੜਦਾ ਬੱਚਾ ਗੇੜਾ ਪੂਰਾ ਕਰਕੇ ਦੁਬਾਰਾ ਉਸ ਕੋਲ ਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਕੋਟਲਾ ਚੁੱਕ ਕੇ ਉਸ ਅਵੇਸਲੇ ਬੱਚੇ ਦੀ ਪਿੱਠ 'ਤੇ ਹਲਕੇ-ਹਲਕੇ ਕੋਟਲੇ ਮਾਰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਉੱਠ ਕੇ ਸਾਰੇ ਘੇਰੇ ਦੁਆਲੇ ਦੌੜਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਥਾਂ 'ਤੇ ਵਾਪਸ ਬੈਠਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
ਮਾਨਸਿਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਮਹੱਤਤਾ
ਕੋਟਲਾ ਛਪਾਕੀ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਸਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਚੌਕਸ ਅਤੇ ਸੁਚੇਤ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਅਵੇਸਲਾਪਨ ਹਮੇਸ਼ਾ ਨੁਕਸਾਨ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਖੇਡ ਸਮੂਹਿਕ ਸਾਂਝ, ਤਾਲਮੇਲ ਅਤੇ ਆਪਸੀ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਵਧਾਉਣ ਦਾ ਬਿਹਤਰੀਨ ਜ਼ਰੀਆ ਹੈ।
ਹਵਾਲੇ
- ਡਾ. ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ (2004), ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕਧਾਰਾ ਵਿਸ਼ਵ ਕੋਸ਼, ਨੈਸ਼ਨਲ ਬੁੱਕ ਟਰੱਸਟ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ।
- ਸੁਖਦੇਵ ਮਾਦਪੁਰੀ (2005), ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਵਿਰਾਸਤੀ ਖੇਡਾਂ, ਚੇਤਨਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਲੁਧਿਆਣਾ।
- ਜਸਵਿੰਦਰ ਕੌਰ (2010), ਲੋਕ-ਖੇਡਾਂ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪਟਿਆਲਾ.