ਭੂਮਿਕਾ
ਕੂਕਾ ਲਹਿਰ (ਜਿਸਨੂੰ ਨਾਮਧਾਰੀ ਲਹਿਰ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਭਾਰਤੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਹਕੂਮਤ ਵਿਰੁੱਧ 'ਨਾ-ਮਿਲਵਰਤਨ' (Non-Cooperation) ਅਤੇ 'ਸਵਦੇਸ਼ੀ' ਦਾ ਝੰਡਾ ਚੁੱਕਣ ਵਾਲੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀ ਲੋਕ-ਲਹਿਰ ਸੀ। ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਸੱਤਿਆਗ੍ਰਹਿ ਤੋਂ ਕਰੀਬ ਛੇ ਦਹਾਕੇ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਲਹਿਰ ਨੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਕੱਪੜਿਆਂ, ਰੇਲਾਂ, ਡਾਕ-ਤਾਰ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਅਤੇ ਕਚਹਿਰੀਆਂ ਦਾ ਮੁਕੰਮਲ ਬਾਈਕਾਟ ਕਰਕੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਦੀ ਚੰਗਿਆੜੀ ਸੁਲਗਾਈ ਸੀ। ਕੀਰਤਨ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਭਾਵੁਕ ਹੋ ਕੇ ਉੱਚੀਆਂ ਕੂਕਾਂ (ਚੀਕਾਂ) ਮਾਰਨ ਕਾਰਨ ਇਸ ਲਹਿਰ ਦੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਨੂੰ 'ਕੂਕੇ' ਕਿਹਾ ਜਾਣ ਲੱਗਾ।
ਸਥਾਪਨਾ: ਸਤਿਗੁਰੂ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਜੀ
- 1849 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਉੱਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਕਬਜ਼ੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਵਿੱਚ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਫੈਲ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਗਿਰਾਵਟ ਆ ਰਹੀ ਸੀ।
- ਇਸ ਨਾਜ਼ੁਕ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਸਤਿਗੁਰੂ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਜੀ (ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਖ਼ਾਲਸਾ ਫ਼ੌਜ ਵਿੱਚ ਸਿਪਾਹੀ ਰਹੇ ਸਨ) ਨੇ 12 ਅਪ੍ਰੈਲ 1857 ਨੂੰ ਵਿਸਾਖੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਭੈਣੀ ਸਾਹਿਬ (ਲੁਧਿਆਣਾ) ਵਿਖੇ ਨਾਮਧਾਰੀ ਪੰਥ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ।
- ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਗੁਰਮਤਿ ਰਹਿਣੀ, ਸਾਦਾ ਜੀਵਨ, ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਣ, ਦਾਜ-ਮੁਕਤ ਅਨੰਦ ਕਾਰਜ (ਸਵਾ ਰੁਪਏ ਵਿੱਚ ਵਿਆਹ) ਅਤੇ ਕੰਨਿਆ-ਭਰੂਣ ਹੱਤਿਆ ਵਿਰੁੱਧ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਣ ਦਾ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ।
ਬਾਈਕਾਟ ਅਤੇ ਸਮਾਨਾਂਤਰ ਰਾਜ ਪ੍ਰਣਾਲੀ
ਸਤਿਗੁਰੂ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ ਦਾ ਤਖ਼ਤਾ ਪਲਟਣ ਲਈ ਅਨੋਖੀ ਰਣਨੀਤੀ ਅਪਣਾਈ:
- ਸਵਦੇਸ਼ੀ: ਕੂਕਿਆਂ ਨੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਮਿੱਲਾਂ ਦੇ ਕੱਪੜਿਆਂ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰਕੇ ਹੱਥੀਂ ਕੱਤਿਆ ਚਿੱਟਾ ਖੱਦਰ ਪਹਿਨਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।
- ਸਮਾਨਾਂਤਰ ਡਾਕ ਪ੍ਰਬੰਧ: ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਡਾਕ ਦੀ ਥਾਂ ਆਪਣਾ ਗੁਪਤ 'ਸੂਬਾ ਪ੍ਰਣਾਲੀ' ਡਾਕ ਨੈੱਟਵਰਕ ਚਲਾਇਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹਰਕਾਰੇ ਕੁਝ ਘੰਟਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸੁਨੇਹਾ ਇੱਕ ਥਾਂ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਥਾਂ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੇ ਸਨ।
- ਅਦਾਲਤਾਂ ਦਾ ਬਾਈਕਾਟ: ਆਪਸੀ ਝਗੜੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਕਚਹਿਰੀਆਂ ਦੀ ਬਜਾਏ ਆਪਣੀਆਂ ਪੰਚਾਇਤਾਂ ਰਾਹੀਂ ਨਿਬੇੜੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ।
ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ ਦਾ ਖ਼ੂਨੀ ਸਾਕਾ (1872)
- ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਅਤੇ ਰਾਏਕੋਟ ਵਿੱਚ ਬੁੱਚੜਖ਼ਾਨਿਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਸੰਘਰਸ਼ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 15 ਜਨਵਰੀ 1872 ਨੂੰ ਕੂਕਿਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਜਥਾ ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ ਪਹੁੰਚਿਆ।
- ਝੜਪ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਡਿਪਟੀ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਮਿਸਟਰ ਕਾਵਨ (L. Cowan) ਨੇ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਮੁਕੱਦਮੇ ਦੇ 17 ਜਨਵਰੀ 1872 ਨੂੰ ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ ਦੇ ਪਰੇਡ ਗਰਾਊਂਡ ਵਿੱਚ 49 ਕੂਕਾ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਤੋਪਾਂ ਦੇ ਮੂੰਹ ਅੱਗੇ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਉਡਾ ਦਿੱਤਾ।
- ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਫ਼ੋਰਸਿਥ ਦੇ ਹੁਕਮ 'ਤੇ ਹੋਰ 16 ਕੂਕਿਆਂ ਨੂੰ ਤੋਪਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
- ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਵਿੱਚ 12 ਸਾਲਾ ਮਾਸੂਮ ਬਾਲਕ ਬਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ, ਜਿਸਨੇ ਕਾਵਨ ਦੀ ਦਾੜ੍ਹੀ ਝਪਟ ਲਈ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ ਟੁਕੜੇ-ਟੁਕੜੇ ਕਰਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
ਜਲਾਵਤਨੀ ਅਤੇ ਅਮਰ ਵਿਰਸਾ
ਸਤਿਗੁਰੂ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰਕੇ ਬਰਮਾ (ਮਿਆਂਮਾਰ) ਦੀ ਰੰਗੂਨ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਜਲਾਵਤਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ 1885 ਵਿੱਚ ਉਹ ਜੋਤੀ-ਜੋਤਿ ਸਮਾਏ। ਕੂਕਾ ਲਹਿਰ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਸੰਗਰਾਮ ਨੂੰ ਸਵਦੇਸ਼ੀ, ਕੁਰਬਾਨੀ ਅਤੇ ਨਿਡਰਤਾ ਦਾ ਅਮਰ ਪਾਠ ਪੜ੍ਹਾਇਆ।
ਹਵਾਲੇ
- ਡਾ. ਫ਼ੌਜਾ ਸਿੰਘ (1965), Kuka Movement: An Important Phase in Punjab's Freedom Struggle, New Delhi.
- ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਜਸਵੰਤ (1972), ਨਾਮਧਾਰੀ ਇਤਿਹਾਸ, ਸ੍ਰੀ ਭੈਣੀ ਸਾਹਿਬ।
- ਐੱਮ. ਐੱਮ. ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ (1965), Kukus: The Freedom Fighters of the Punjab, Allied Publishers.