ਭੂਮਿਕਾ
ਕੁਲਦੀਪ ਮਾਣਕ (1949–2011 ਈ.) ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ-ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਅਸਮਾਨ ਦੇ ਉਹ ਸੂਰਜ ਸਨ ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ 'ਕਲੀਆਂ ਦਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ' (King of Kalian) ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਾਣਕ ਦੀ ਕੜਕਵੀਂ, ਗਰਜਵੀਂ ਅਤੇ ਲੰਮੀ ਹੇਕ਼ ਵਾਲੀ ਆਵਾਜ਼ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਬੀਰ-ਰਸ, ਸੂਰਬੀਰਤਾ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਲੋਕ-ਨਾਇਕਾਂ ਦੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤ ਕੀਤਾ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ-ਕਾਵਿ ਦੇ ਛੰਦ 'ਕਲੀ' ਨੂੰ ਜਿਸ ਅੰਦਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਗਾਇਆ, ਉਹ ਸੰਗੀਤ ਜਗਤ ਦਾ ਇੱਕ ਅਦੁੱਤੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਮਾ ਬਣ ਗਿਆ।
ਜਨਮ ਅਤੇ ਖ਼ਾਨਦਾਨੀ ਪਿਛੋਕੜ
- ਕੁਲਦੀਪ ਮਾਣਕ ਦਾ ਜਨਮ 15 ਨਵੰਬਰ 1949 ਨੂੰ ਮਾਲਵੇ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਿੰਡ ਜਲਾਲ (ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਬਠਿੰਡਾ) ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਬਚਪਨ ਦਾ ਨਾਮ ਲਤੀਫ਼ ਮੁਹੰਮਦ ਸੀ।
- ਉਹ ਰਵਾਇਤੀ ਮਿਰਾਸੀ/ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਰੱਖਦੇ ਸਨ ਜੋ ਪਟਿਆਲਾ ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਦਰਬਾਰੀ ਗਵੱਈਏ ਰਹੇ ਸਨ।
- ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨਿੱਕਾ ਖ਼ਾਨ ਉੱਚ-ਕੋਟੀ ਦੇ ਕਲਾਸੀਕਲ ਗਵੱਈਏ ਸਨ। ਕੁਲਦੀਪ ਮਾਣਕ ਨੇ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਸਤਾਦ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਮੁਹੰਮਦ ਕੱਵਾਲ (ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ) ਕੋਲੋਂ ਕਲਾਸੀਕਲ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਸਖ਼ਤ ਸਿੱਖਿਆ ਲਈ।
ਦੇਵ ਥਰੀਕੇ ਵਾਲੇ ਨਾਲ ਇਤਿਹਾਸਕ ਜੋੜੀ
ਕੁਲਦੀਪ ਮਾਣਕ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਮੋੜ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਗੀਤਕਾਰ ਦੇਵ ਥਰੀਕੇ ਵਾਲਾ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਸੀ:
- ਦੇਵ ਥਰੀਕੇ ਵਾਲੇ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ-ਨਾਇਕਾਂ ਅਤੇ ਮਿਥਿਹਾਸ ਨੂੰ 'ਕਲੀਆਂ' ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਲਮਬੱਧ ਕੀਤਾ।
- ਮਾਣਕ ਨੇ ਇਹਨਾਂ ਕਲੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸ਼ੇਰ ਵਰਗੀ ਗਰਜਵੀਂ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਗਾ ਕੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ।
- ਇਹ ਜੋੜੀ ਪੰਜਾਬੀ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਸਫ਼ਲ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਜੋੜੀ ਸਿੱਧ ਹੋਈ।
'ਤੇਰੇ ਟਿੱਲੇ ਤੋਂ' ਅਤੇ ਰਾਂਝੇ ਦੀ ਕਲੀ
1978 ਵਿੱਚ ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਈ ਐਲਬਮ 'ਤੇਰੇ ਟਿੱਲੇ ਤੋਂ' ਪੰਜਾਬੀ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਸਰਵਉੱਚ ਸ਼ਾਹਕਾਰ ਐਲਬਮ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ:
- ਇਸ ਵਿੱਚ ਗੋਰਖਨਾਥ ਦੇ ਟਿੱਲੇ ਤੋਂ ਬਾਲਨਾਥ ਜੋਗੀ ਅਤੇ ਰਾਂਝੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸੰਵਾਦ ਨੂੰ ਬੜੇ ਦਰਦਮੰਦ ਅੰਦਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ:
"ਤੇਰੇ ਟਿੱਲੇ ਤੋਂ ਸੂਰਤ ਦੀਂਹਦੀ ਆ ਹੀਰ ਦੀ,
ਓਹ ਮੱਥੇ ਡੰਗਿਆ ਜੋਗੀਆ ਇਸ਼ਕ਼ ਅਮੀਰ ਦੀ!"
- ਇਹ ਕਲੀ ਅੱਜ ਵੀ ਪੰਜਾਬੀ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸੁਣੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਕਲਾਸੀਕਲ ਰਚਨਾ ਹੈ।
ਲੋਕ-ਗਾਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸੂਰਬੀਰ ਨਾਇਕ
ਕੁਲਦੀਪ ਮਾਣਕ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਅਣਖੀ ਸੂਰਮਿਆਂ ਦੀਆਂ ਲੋਕ-ਗਾਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਅਮਰ ਕੀਤਾ:
- ਸੁੱਚਾ ਸੂਰਮਾ: ਭਾਬੀ ਦੇ ਧੋਖੇ ਅਤੇ ਅਣਖ਼ ਦੀ ਲੜਾਈ।
- ਜਿਊਣਾ ਮੌੜ: ਡੋਗਰ ਦੀ ਗ਼ੱਦਾਰੀ ਅਤੇ ਨੈਣਾ ਦੇਵੀ ਦੇ ਮੰਦਰ ਵਿਖੇ ਛਤਰ ਚੜ੍ਹਾਉਣ ਦੀ ਕਥਾ।
- ਜੱਗਾ ਜੱਟ: ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਬਗ਼ਾਵਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਣਖੀ ਸੂਰਮੇ ਦੀ ਦਾਸਤਾਨ।
- ਦੁੱਲਾ ਭੱਟੀ: ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਅਕਬਰ ਦੇ ਜ਼ੁਲਮ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜਨ ਵਾਲਾ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਨਾਇਕ।
- ਮਿਰਜ਼ਾ ਸਾਹਿਬਾਂ: ਜੰਡ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਵਾਪਰੀ ਅਮਰ ਤ੍ਰਾਸਦੀ।
- ਮਾਂ ਹੁੰਦੀ ਏ ਮਾਂ: ਮਾਂ ਦੀ ਮਮਤਾ ਦਾ ਹਿਰਦੇ-ਵੇਧਕ ਗੀਤ।
ਵਿਲੱਖਣ ਗਾਇਕੀ ਸ਼ੈਲੀ
- ਕੁਲਦੀਪ ਮਾਣਕ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਕੁਦਰਤੀ ਬੁਲੰਦੀ ਅਤੇ ਦਰਦ ਦਾ ਅਨੋਖਾ ਸੁਮੇਲ ਸੀ।
- ਉਹ ਬਿਨਾਂ ਮਾਈਕ ਤੋਂ ਵੀ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੇ ਇਕੱਠ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੀ ਹੇਕ਼ ਲਾਉਂਦੇ ਸਨ ਕਿ ਪੰਡਾਲ ਗੂੰਜ ਉੱਠਦਾ ਸੀ।
- ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕਈ ਸੁਪਰਹਿੱਟ ਪੰਜਾਬੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਬਲਬੀਰੋ ਭਾਬੀ, ਯਾਰਾਨਾ, ਲੰਬੜਦਾਰਨੀ) ਵਿੱਚ ਪਲੇਅਬੈਕ ਗਾਇਕੀ ਕੀਤੀ।
ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ
- ਕੁਲਦੀਪ ਮਾਣਕ 30 ਨਵੰਬਰ 2011 ਨੂੰ ਲੁਧਿਆਣਾ ਵਿਖੇ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਜੱਦੀ ਪਿੰਡ ਜਲਾਲ ਵਿਖੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਯਾਦਗਾਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।
ਹਵਾਲੇ
- ਦੇਵ ਥਰੀਕੇ ਵਾਲਾ (2012), ਮੇਰਾ ਮਾਣਕ: ਯਾਦਾਂ ਦਾ ਸਰਮਾਇਆ, ਲੁਧਿਆਣਾ।
- ਡਾ. ਗੁਰਨਾਮ ਸਿੰਘ (2008), ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਸੰਗੀਤ ਪਰੰਪਰਾ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪਟਿਆਲਾ।
- ਰਾਜਿੰਦਰ ਪਾਲ ਸਿੰਘ (2013), ਕਲੀਆਂ ਦਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ: ਕੁਲਦੀਪ ਮਾਣਕ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ.