ਭੂਮਿਕਾ
ਕੁਸ਼ਤੀ (ਜਾਂ ਮੱਲ-ਯੁੱਧ) ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮਰਦਊਪਣ, ਸੰਜਮ, ਸਰੀਰਕ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਕ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਤਮ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਵਾਨ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਖਿਡਾਰੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਮਾਜ ਦਾ ਰਖਵਾਲਾ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਤਪੱਸਵੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਕੁਸ਼ਤੀ ਦੰਗਲਾਂ (ਛਿੰਝਾਂ) ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਢੋਲ ਦੇ ਡੱਗੇ 'ਤੇ ਪਹਿਲਵਾਨਾਂ ਦੇ ਜ਼ੋਰ ਦੀ ਪਰਖ ਦੇਖਣ ਲਈ ਜੁੜਦੇ ਹਨ।
ਅਖਾੜਾ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ
- ਕੁਸ਼ਤੀ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਅਖਾੜਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਖਾੜੇ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਕੋਈ ਸਾਧਾਰਨ ਮਿੱਟੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ; ਇਸਨੂੰ ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨਰਮ ਲਾਲ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਸਰ੍ਹੋਂ ਦਾ ਤੇਲ, ਦੁੱਧ, ਦਹੀਂ, ਹਲਦੀ, ਗੁਲਾਬ ਜਲ ਅਤੇ ਕਪੂਰ ਮਿਲਾ ਕੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
- ਇਹ ਮਿੱਟੀ ਪਹਿਲਵਾਨਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਠੰਢਕ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਜ਼ਖ਼ਮਾਂ ਨੂੰ ਭਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਚਮੜੀ ਦੇ ਰੋਗਾਂ ਤੋਂ ਬਚਾਉਂਦੀ ਹੈ।
- ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਉਤਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹਰ ਪਹਿਲਵਾਨ ਅਖਾੜੇ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਮੱਥੇ ਨਾਲ ਲਾ ਕੇ ਧਰਤੀ ਮਾਂ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ (ਉਸਤਾਦ) ਦਾ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਪਹਿਲਵਾਨ ਦੀ ਖ਼ੁਰਾਕ ਅਤੇ ਰਵਾਇਤੀ ਕਸਰਤ
ਕੁਸ਼ਤੀ ਵਿੱਚ ਸਫ਼ਲਤਾ ਲਈ ਸਖ਼ਤ ਨਿਯਮਾਂ ਅਤੇ ਬੇਮਿਸਾਲ ਖ਼ੁਰਾਕ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ:
- ਕਸਰਤ: ਪਹਿਲਵਾਨ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਡੰਡ ਅਤੇ ਬੈਠਕਾਂ ਲਗਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਭਾਰੀ ਲੱਕੜ ਜਾਂ ਪੱਥਰ ਦੀ ਮੁਗਦਰ (ਜੋੜੀ) ਘੁਮਾਉਣਾ, ਲੋਹੇ ਦੀ ਭਾਰੀ ਗਦਾ ਫੇਰਨਾ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਹਲ ਵਾਹੁਣੇ ਪਹਿਲਵਾਨਾਂ ਦੀ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਤਪੱਸਿਆ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
- ਖ਼ੁਰਾਕ: ਪਹਿਲਵਾਨੀ ਖ਼ੁਰਾਕ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁੱਧ ਦੇਸੀ ਘਿਓ, ਬਦਾਮਾਂ ਦੀ ਸਰਦਾਈ (ਰਗੜਾ), ਮਣਾਂ-ਮੂੰਹੀਂ ਦੁੱਧ, ਪਨੀਰ ਅਤੇ ਮੱਖਣ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਅਮਰ ਪਹਿਲਵਾਨ
ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਧਰਤੀ ਨੇ ਅਜਿਹੇ ਮਹਾਂਬਲੀ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਲੋਹਾ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਨੇ ਮੰਨਿਆ:
- ਗਾਮਾ ਪਹਿਲਵਾਨ (The Great Gama - ਗ਼ੁਲਾਮ ਮੁਹੰਮਦ ਬਖ਼ਸ਼): ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਜੰਮਪਲ ਗਾਮਾ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵ ਕੁਸ਼ਤੀ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹਾਨ ਪਹਿਲਵਾਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੀ 50 ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪਹਿਲਵਾਨੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਵੀ ਕੋਈ ਕੁਸ਼ਤੀ ਨਹੀਂ ਹਾਰੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1910 ਵਿੱਚ ਲੰਡਨ ਵਿਖੇ ਵਿਸ਼ਵ ਚੈਂਪੀਅਨ ਸਟੈਨਿਸਲੌਸ ਜ਼ਬਿਸਕੋ ਨੂੰ ਹਰਾ ਕੇ 'ਰੁਸਤਮ-ਏ-ਜ਼ਮਾਂ' ਦਾ ਖ਼ਿਤਾਬ ਜਿੱਤਿਆ।
- ਦਾਰਾ ਸਿੰਘ (ਰੁਸਤਮ-ਏ-ਹਿੰਦ): ਧਰਮੂਚੱਕ (ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ) ਦੇ ਜੰਮਪਲ ਦਾਰਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਵਿਸ਼ਵ ਪ੍ਰੋਫੈਸ਼ਨਲ ਕੁਸ਼ਤੀ ਵਿੱਚ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਦੇ ਕਿੰਗ ਕਾਂਗ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਲੂ ਥੇਜ਼ ਵਰਗੇ ਵਿਸ਼ਾਲਕਾਇਆ ਪਹਿਲਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਚਿੱਤ ਕਰਕੇ ਭਾਰਤ ਦਾ ਝੰਡਾ ਲਹਿਰਾਇਆ।
- ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ (ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ): ਏਸ਼ੀਆਈ ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਦੋ ਵਾਰ ਸੋਨ ਤਗ਼ਮਾ ਜੇਤੂ ਰਹੇ।
ਪੰਜਾਬੀ ਛਿੰਝਾਂ (ਦੰਗਲ)
ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਪੀਰਾਂ-ਫ਼ਕੀਰਾਂ ਦੀਆਂ ਦਰਗਾਹਾਂ 'ਤੇ ਜਾਂ ਹਾੜ੍ਹੀ ਦੀ ਵਾਢੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਾਲਾਨਾ 'ਛਿੰਝਾਂ' ਪੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲੇ ਪਹਿਲਵਾਨ ਨੂੰ ਗੁੜ ਦੀ ਭੇਲੀ, ਪਿੱਤਲ ਦੀ ਗਾਗਰ, ਮੱਝ ਜਾਂ ਟਰੈਕਟਰ ਇਨਾਮ ਵਜੋਂ ਦੇਣਾ ਪਿੰਡ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਗੌਰਵ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਹਵਾਲੇ
- ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਸਰਵਣ ਸਿੰਘ (2001), ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਰੁਸਤਮ, ਲਾਹੌਰ ਬੁੱਕ ਸ਼ਾਪ, ਲੁਧਿਆਣਾ।
- ਦਾਰਾ ਸਿੰਘ (1989), ਮੇਰੀ ਆਤਮਕਥਾ (ਰੁਸਤਮ-ਏ-ਹਿੰਦ), ਨਵਯੁਗ ਪਬਲਿਸ਼ਰਜ਼, ਦਿੱਲੀ।
- ਜੋਸਫ਼ ਅਲਟਰ (1992), The Wrestler’s Body: Identity and Ideology in North India, University of California Press.