ਭੂਮਿਕਾ
ਸ਼ਾਹੀ ਕਿਲ੍ਹਾ ਲਾਹੌਰ (Lahore Fort) ਸਮੁੱਚੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ, ਰਾਜਨੀਤੀ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਸਰਵਉੱਚ ਸ਼ਾਹੀ ਧੁਰਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪੁਰਾਤਨ ਲਾਹੌਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਕੋਨੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਇਹ ਕਿਲ੍ਹਾ ਯੂਨੈਸਕੋ (UNESCO) ਵੱਲੋਂ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਰਾਸਤ ਟਿਕਾਣਾ ਐਲਾਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਲ੍ਹਾ ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹਾਂ (ਅਕਬਰ, ਜਹਾਂਗੀਰ, ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ) ਦਾ ਸ਼ਾਹੀ ਨਿਵਾਸ ਰਿਹਾ, ਪਰ ਪੰਜਾਬੀਅਤ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਇਸਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਗੌਰਵਮਈ ਅਧਿਆਇ ਉਦੋਂ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਜਦੋਂ 1799 ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ-ਏ-ਪੰਜਾਬ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਸ ਕਿਲ੍ਹੇ 'ਤੇ ਖ਼ਾਲਸਈ ਪਰਚਮ ਲਹਿਰਾ ਕੇ ਇਸਨੂੰ ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਸ਼ਾਹੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣਾਇਆ।
ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਿਛੋਕੜ ਅਤੇ ਮੁਗ਼ਲ ਉਸਾਰੀ
- ਲਾਹੌਰ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਨੀਂਹ ਬਾਰੇ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਰਾਮਾਇਣ ਕਾਲ ਦੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਲਵ (ਜਿਸਦੇ ਨਾਂ 'ਤੇ ਲਾਹੌਰ ਵਸਿਆ) ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਮੌਜੂਦ ਸੀ।
- 1566 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਅਕਬਰ ਨੇ ਕੱਚੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਨੂੰ ਢਾਹ ਕੇ ਪੱਕੀਆਂ ਇੱਟਾਂ ਨਾਲ ਇਸਦੀ ਨਵੇਂ ਸਿਰਿਓਂ ਉਸਾਰੀ ਕਰਵਾਈ।
- ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਜਹਾਂਗੀਰ ਅਤੇ ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਗਮਰਮਰ ਦੇ ਮਹਿਲ, ਸ਼ੀਸ਼ ਮਹਿਲ, ਦੀਵਾਨ-ਏ-ਖ਼ਾਸ ਅਤੇ ਮੋਤੀ ਮਸਜਿਦ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੀ।
- 1674 ਵਿੱਚ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਲੀਸ਼ਾਨ ਬਾਦਸ਼ਾਹੀ ਮਸਜਿਦ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ 'ਆਲਮਗੀਰੀ ਦਰਵਾਜ਼ਾ' ਬਣਵਾਇਆ।
ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ (1799–1849 ਈ.)
7 ਜੁਲਾਈ 1799 ਨੂੰ 19 ਸਾਲਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਭੰਗੀ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾ ਕੇ ਲਾਹੌਰ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕੀਤਾ:
- ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ 'ਆਲਮਗੀਰੀ ਦਰਵਾਜ਼ੇ' ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸੁਤੰਤਰ ਖ਼ਾਲਸਾ ਰਾਜ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਐਲਾਨਿਆ।
- 1801 ਦੀ ਵਿਸਾਖੀ ਨੂੰ ਬਾਬਾ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਬੇਦੀ ਨੇ ਇਸੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ 'ਸ਼ੇਰ-ਏ-ਪੰਜਾਬ ਮਹਾਰਾਜਾ' ਦਾ ਤਿਲਕ ਲਗਾਇਆ।
- ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਅੰਦਰ ਅਨੇਕਾਂ ਨਵੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਬਣਵਾਈਆਂ:
- ਹਵੇਲੀ ਮਹਾਰਾਣੀ ਜਿੰਦ ਕੌਰ (ਮਾਈ ਜਿੰਦਾਂ ਦੀ ਹਵੇਲੀ): ਜਿੱਥੇ ਮਹਾਰਾਣੀ ਜਿੰਦ ਕੌਰ ਅਤੇ ਬਾਲਕ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਅੱਜ ਇਸ ਵਿੱਚ 'ਸਿੱਖ ਗੈਲਰੀ' ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ।
- ਹਵੇਲੀ ਖੜਕ ਸਿੰਘ: ਮਹਾਰਾਜਾ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਅਸਥਾਨ।
- ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਬਾਰਾਂਦਰੀ: ਮਹਾਰਾਜਾ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਸੰਗਮਰਮਰੀ ਬਾਰਾਂਦਰੀ।
- ਸ਼ੀਸ਼ ਮਹਿਲ ਦੀ ਸਿੱਖ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਸਜਾਵਟ: ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸ਼ੀਸ਼ ਮਹਿਲ ਦੀ ਛੱਤ 'ਤੇ ਬੈਠ ਕੇ ਦਰਬਾਰ ਲਗਾਉਂਦੇ ਸਨ।
ਕੋਹਿਨੂਰ ਹੀਰਾ ਅਤੇ ਸ਼ਾਹੀ ਦਰਬਾਰ
- ਜਦੋਂ 1813 ਵਿੱਚ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨ ਸ਼ਾਹ ਸ਼ੁਜਾਹ ਕੋਲੋਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਵਿਸ਼ਵ-ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕੋਹਿਨੂਰ ਹੀਰਾ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਸ਼ਾਹੀ ਤੋਸ਼ਾਖ਼ਾਨੇ ਵਿੱਚ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਵੱਡੇ ਤਿਉਹਾਰਾਂ 'ਤੇ ਇਸਨੂੰ ਆਪਣੀ ਬਾਂਹ 'ਤੇ ਸਜਾਉਂਦੇ ਸਨ।
- ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਯਾਤਰੀਆਂ (ਜਿਵੇਂ ਬੈਰਨ ਹਿਊਗਲ, ਵਿਲੀਅਮ ਓਸਬੋਰਨ) ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸ਼ਾਹੀ ਦਰਬਾਰ ਦੀ ਸ਼ਾਨੋ-ਸ਼ੌਕਤ, ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਕੁਰਸੀਆਂ, ਸ਼ਾਹੀ ਬਾਜ਼ਾਂ ਅਤੇ ਖ਼ਾਲਸਾ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਦਾ ਬੜਾ ਹੈਰਾਨੀਜਨਕ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ।
ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਅੰਗ
- ਸ਼ੀਸ਼ ਮਹਿਲ (Palace of Mirrors): ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਬਣਵਾਇਆ ਗਿਆ ਮਹਿਲ ਜਿਸਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ 'ਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਕੱਟੇ ਹੋਏ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਜੜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇੱਕ ਮੋਮਬੱਤੀ ਬਾਲਣ 'ਤੇ ਪੂਰਾ ਮਹਿਲ ਤਾਰਿਆਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਉੱਠਦਾ ਹੈ।
- ਨੌਲੱਖਾ ਪਵੇਲੀਅਨ: ਸੰਗਮਰਮਰ ਦੀ ਬਣੀ ਬੰਗਾਲੀ ਛੱਤ ਵਾਲੀ ਦੁਰਲੱਭ ਇਮਾਰਤ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਕੀਮਤੀ ਪੱਥਰਾਂ ਦੀ ਜੜਤਕਾਰੀ (Pietra Dura) ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।
- ਦੀਵਾਨ-ਏ-ਆਮ ਅਤੇ ਦੀਵਾਨ-ਏ-ਖ਼ਾਸ: ਸ਼ਾਹੀ ਦਰਬਾਰ ਦੇ ਹਾਲ।
- ਪਿਕਚਰ ਵਾਲ (Picture Wall): ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਬਾਹਰੀ ਕੰਧ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਹਾਥੀਆਂ ਦੀ ਲੜਾਈ, ਪੋਲੋ ਮੈਚ ਅਤੇ ਪਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਰੰਗੀਨ ਟਾਈਲਾਂ (Glazed Tiles) ਲੱਗੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਕੰਧ-ਚਿੱਤਰ ਕੰਧ ਹੈ।
1849 ਦਾ ਦੁਖਾਂਤਕ ਦਿਨ: ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਗ਼ੁਲਾਮੀ
- 29 ਮਾਰਚ 1849 ਨੂੰ ਇਸੇ ਸ਼ਾਹੀ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਦੀਵਾਨ-ਏ-ਖ਼ਾਸ ਵਿੱਚ ਲਾਰਡ ਡਲਹੌਜ਼ੀ ਦੇ ਨੁਮਾਇੰਦਿਆਂ ਨੇ ਨਾਬਾਲਗ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਕੋਲੋਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਰਲੇਵੇਂ ਦੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ 'ਤੇ ਦਸਤਖ਼ਤ ਕਰਵਾਏ।
- ਇਸੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਹਿਨੂਰ ਹੀਰਾ ਖੋਹ ਕੇ ਲੰਡਨ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੂੰ ਜਲਾਵਤਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
ਵਰਤਮਾਨ ਮਹੱਤਤਾ
ਅੱਜ ਸ਼ਾਹੀ ਕਿਲ੍ਹਾ ਲਾਹੌਰ ਸਮੁੱਚੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਰਸੇ ਦਾ ਸਰਵਉੱਚ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸਮਾਧ ਅਤੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹੀ ਮਸਜਿਦ ਸਥਿਤ ਹਨ। ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਇਸ ਕਿਲ੍ਹੇ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਭੂਸੱਤਾ ਅਤੇ ਅਣਖ ਦੀ ਯਾਦਗਾਰ ਵਜੋਂ ਦੇਖਦੇ ਹਨ।
ਹਵਾਲੇ
- ਕਨ੍ਹਈਆ ਲਾਲ (1884), ਤਾਰੀਖ਼-ਏ-ਲਾਹੌਰ, ਲਾਹੌਰ।
- ਡਾ. ਮੁਹੰਮਦ ਵਲੀਉੱਲਾ ਖ਼ਾਨ (1964), Lahore and Its Important Monuments, Karachi.
- ਖ਼ੁਸ਼ਵੰਤ ਸਿੰਘ (1963), A History of the Sikhs, Princeton.