ਭੂਮਿਕਾ
ਲੁੱਡੀ (Luddi) ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕਧਾਰਾ ਦਾ ਉਹ ਬੇਮੁਹਾਰ ਅਤੇ ਮਸਤ-ਅਲੰਗ ਨਾਚ ਹੈ ਜੋ ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਅਤੇ ਰਸਮਾਂ ਦੀਆਂ ਬੇੜੀਆਂ ਤੋੜ ਕੇ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ੁੱਧ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਅਤੇ ਜਿੱਤ ਦਾ ਜਸ਼ਨ ਮਨਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਪੰਜਾਬੀ ਦਾ ਮਨ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ 'ਤੇ ਕਾਬੂ ਨਹੀਂ ਰੱਖ ਪਾਉਂਦਾ, ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਪੈਰ ਆਪ-ਮੁਹਾਰੇ ਲੁੱਡੀ ਪਾਉਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਕਹਾਵਤ ਹੈ: "ਜਿੱਤ ਕੇ ਆਏ ਸੂਰਮਿਆਂ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਲੁੱਡੀਆਂ ਪਾ ਕੇ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।"
ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਤੇ ਜੰਗੀ ਪਿਛੋਕੜ
- ਜਿੱਤ ਦਾ ਜਸ਼ਨ: ਪੁਰਾਤਨ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਯੋਧੇ ਕਿਸੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਹਮਲਾਵਰ ਨੂੰ ਭਜਾ ਕੇ ਜਾਂ ਕੋਈ ਵੱਡੀ ਜੰਗ ਜਿੱਤ ਕੇ ਵਾਪਸ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਪਰਤਦੇ ਸਨ, ਤਾਂ ਪਿੰਡ ਦੇ ਬਜ਼ੁਰਗ, ਗੱਭਰੂ ਅਤੇ ਮੁਟਿਆਰਾਂ ਢੋਲ ਲੈ ਕੇ ਪਿੰਡ ਦੀ ਜੂਹ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੇ ਸਨ।
- ਯੋਧਿਆਂ ਦੇ ਘੋੜਿਆਂ ਦੇ ਅੱਗੇ ਨੱਚਦਿਆਂ ਉਹ ਮੋਢੇ ਮਟਕਾ ਕੇ ਲੁੱਡੀ ਪਾਉਂਦੇ ਸਨ।
- ਕੁਸ਼ਤੀ ਦੇ ਦੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਪਹਿਲਵਾਨ (ਰੁਸਤਮ-ਏ-ਹਿੰਦ) ਵਿਰੋਧੀ ਨੂੰ ਚਿੱਤ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਸਮਰਥਕ ਉਸਨੂੰ ਮੋਢਿਆਂ 'ਤੇ ਚੁੱਕ ਕੇ ਅਖਾੜੇ ਵਿੱਚ ਲੁੱਡੀ ਪਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਗੇੜਾ ਕੱਢਦੇ ਸਨ।
ਨਾਚ ਦੀਆਂ ਵਿਲੱਖਣ ਮੁਦਰਾਵਾਂ
ਲੁੱਡੀ ਨਾਚ ਦੀਆਂ ਮੁਦਰਾਵਾਂ ਦੂਜੇ ਸਾਰੇ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਚਾਂ ਨਾਲੋਂ ਬਿਲਕੁਲ ਵੱਖਰੀਆਂ ਹਨ:
- ਮੋਢਿਆਂ ਦਾ ਮਟਕਾਅ (Shoulder Shimmies): ਲੁੱਡੀ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪਛਾਣ ਮੋਢਿਆਂ ਦੀ ਲਚਕ ਹੈ। ਨਰਤਕ ਆਪਣੇ ਦੋਵੇਂ ਮੋਢਿਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਉਲਟ ਅੱਗੇ-ਪਿੱਛੇ ਬੜੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਹਿਲਾਉਂਦੇ ਹਨ।
- ਸੱਪ ਵਰਗਾ ਲਹਿਰਾਓ (Serpentine Movement): ਨਰਤਕ ਆਪਣੀਆਂ ਬਾਹਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾ ਕੇ ਸੱਪ ਦੇ ਫ਼ਨ ਵਾਂਗ ਲਹਿਰਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਿਰ ਨੂੰ ਵੀ ਉਸੇ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਝੁਕਾਉਂਦੇ ਹਨ।
- ਚੁਟਕੀਆਂ ਦੀ ਤਾਲ: ਦੋਵੇਂ ਹੱਥਾਂ ਦੀਆਂ ਉਂਗਲਾਂ ਨਾਲ ਲਗਾਤਾਰ ਉੱਚੀ-ਉੱਚੀ ਚੁਟਕੀਆਂ ਵਜਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਢੋਲ ਦੀ ਤਾਲ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਅਦਭੁੱਤ ਸਮਾਂ ਬੰਨ੍ਹ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।
- ਦੋਹਰੀ ਛਾਲ: ਇੱਕ ਪੈਰ 'ਤੇ ਹਲਕੀ ਛਾਲ ਮਾਰ ਕੇ ਦੂਜੇ ਪੈਰ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਧਰਨਾ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਥੱਲੇ ਝੁਕਾਉਣਾ।
ਇਸਤਰੀ ਅਤੇ ਪੁਰਸ਼ ਲੁੱਡੀ
ਲੁੱਡੀ ਨਾਚ ਦੀ ਖ਼ਾਸੀਅਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਮਰਦਾਂ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਦੋਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਬੜੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ:
- ਮਰਦਾਨਾ ਲੁੱਡੀ: ਬੇਹੱਦ ਤੇਜ਼, ਛਾਲਾਂ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਜਿੱਤ ਦੇ ਨਾਅਰਿਆਂ ('ਹੋ... ਹੋ... ਸ਼ਾਵਾ!') ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
- ਜ਼ਨਾਨੀ ਲੁੱਡੀ: ਵਿਆਹਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾਨਕੇ-ਦਾਦਕੇ ਮੇਲ ਵੇਲੇ ਔਰਤਾਂ ਬੜੀ ਨਜ਼ਾਕਤ ਨਾਲ ਧੀਮੀ ਲੁੱਡੀ ਪਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਆਧੁਨਿਕ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਸਥਾਨ
- ਅੱਜ ਵੀ ਖੇਡਾਂ ਦੇ ਮੈਦਾਨਾਂ (ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਕਬੱਡੀ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਕਟ) ਵਿੱਚ ਜਿੱਤ ਦਰਜ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਖਿਡਾਰੀ ਮੈਦਾਨ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਲੁੱਡੀ ਪਾ ਕੇ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹਨ।
- ਭੰਗੜੇ ਦੀਆਂ ਸਟੇਜੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ 'ਲੁੱਡੀ ਸਟੈੱਪ' ਇੱਕ ਲਾਜ਼ਮੀ ਅੰਗ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਹਵਾਲੇ
- ਡਾ. ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ (1988), ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ-ਨਾਚ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪਟਿਆਲਾ।
- ਡਾ. ਸੋਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ (1979), ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕਧਾਰਾ ਵਿਸ਼ਵ ਕੋਸ਼, ਦਿੱਲੀ।
- ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਧੰਜਲ (1982), ਪੱਛਮੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕ-ਨਾਚ, ਲਾਹੌਰ।