ਭੂਮਿਕਾ
ਮਾਈਆਂ ਪੈਣਾ (ਜਾਂ ਮਾਈਏਂ ਬੈਠਣਾ) ਅਤੇ ਵੱਟਣਾ ਮਲਣਾ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਆਹ-ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਮੁੱਢਲੀ, ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਸੁਗੰਧਿਤ ਰਸਮ ਹੈ। ਇਹ ਰਸਮ ਵਿਆਹ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਤੋਂ ਤਿੰਨ, ਪੰਜ ਜਾਂ ਸੱਤ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਰਸਮ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲਾੜੇ ਜਾਂ ਲਾੜੀ ਨੂੰ ਘਰੋਂ ਬਾਹਰ ਖੇਤਾਂ ਜਾਂ ਸਫ਼ਰ 'ਤੇ ਜਾਣ ਦੀ ਮਨਾਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਕਿਸੇ ਹਾਦਸੇ ਜਾਂ ਬੁਰੀ ਨਜ਼ਰ ਤੋਂ ਬਚੇ ਰਹਿਣ। ਇਹ ਰਸਮ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਕੁਦਰਤੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਚਮੜੀ ਦੇ ਰੂਪ-ਰੰਗ ਨੂੰ ਨਿਖਾਰਦੀ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਵਿਆਹ ਦੇ ਚਾਵਾਂ ਦਾ ਰਸਮੀ ਆਗ਼ਾਜ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਵੱਟਣੇ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਅਤੇ ਆਯੁਰਵੈਦਿਕ ਤੱਤ
- ਵੱਟਣਾ (ਉਬਟਨ): ਇਹ ਕੋਈ ਰਸਾਇਣਕ ਕਰੀਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਸਗੋਂ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਰਤੀ ਆਯੁਰਵੇਦ ਦਾ ਅਦਭੁਤ ਨੁਸਖ਼ਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਛੋਲਿਆਂ ਦਾ ਵੇਸਣ, ਕੱਚੀ ਹਲਦੀ ਦਾ ਪਾਊਡਰ, ਸਰ੍ਹੋਂ ਦਾ ਸ਼ੁੱਧ ਤੇਲ, ਜੌਂ ਦਾ ਆਟਾ, ਚੰਦਨ ਅਤੇ ਗੁਲਾਬ ਜਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਇੱਕ ਖ਼ੁਸ਼ਬੂਦਾਰ ਪੇਸਟ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
- ਹਲਦੀ ਐਂਟੀਸੈਪਟਿਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਚਮੜੀ ਦੇ ਦਾਗ਼-ਧੱਬੇ ਦੂਰ ਕਰਕੇ ਚਿਹਰੇ 'ਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਸੁਨਹਿਰੀ ਚਮਕ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਸਰ੍ਹੋਂ ਦਾ ਤੇਲ ਚਮੜੀ ਨੂੰ ਨਰਮ ਅਤੇ ਮੁਲਾਇਮ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਰਸਮ ਦਾ ਵਿਹਾਰਕ ਰੂਪ
- ਚੌਂਕ ਪੂਰਨਾ: ਘਰ ਦੇ ਵਿਹੜੇ ਵਿੱਚ ਆਟੇ ਅਤੇ ਹਲਦੀ ਨਾਲ ਇੱਕ ਚੌਕੋਰ ਰੰਗੋਲੀ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ 'ਚੌਂਕ ਪੂਰਨਾ' ਆਖਦੇ ਹਨ। ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਲੱਕੜ ਦੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਡਾਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
- ਬੈਠਣਾ ਅਤੇ ਦੁਪੱਟਾ ਤਾਣਨਾ: ਲਾੜਾ ਜਾਂ ਲਾੜੀ ਪੀੜ੍ਹੀ 'ਤੇ ਬੈਠਦੇ ਹਨ। ਚਾਰੇ ਕੋਨਿਆਂ ਤੋਂ ਭੈਣਾਂ ਅਤੇ ਸਹੇਲੀਆਂ ਲਾਲ ਜਾਂ ਗੁਲਾਬੀ ਰੰਗ ਦੀ ਫੁਲਕਾਰੀ/ਦੁਪੱਟਾ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸਿਓਂ ਤਾਣ ਕੇ ਛੱਤਰੀ ਵਾਂਗ ਉੱਪਰ ਫੜਦੀਆਂ ਹਨ।
- ਵੱਟਣਾ ਮਲਣਾ: ਮਾਂ, ਮਾਮੀਆਂ, ਭਾਬੀਆਂ ਅਤੇ ਭੈਣਾਂ ਵਾਰੀ-ਵਾਰੀ ਆ ਕੇ ਘਾਹ ਦੀ ਤਿੜ (ਦੁੱਭ) ਜਾਂ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਵੱਟਣੇ ਦਾ ਲੇਪ ਲਾੜੇ/ਲਾੜੀ ਦੇ ਮੂੰਹ, ਬਾਹਾਂ ਅਤੇ ਪੈਰਾਂ 'ਤੇ ਮਲਦੀਆਂ ਹਨ।
- ਲੋਕਗੀਤ: ਵੱਟਣਾ ਮਲਦੇ ਸਮੇਂ ਔਰਤਾਂ ਮੰਗਲ ਗੀਤ ਗਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ:
- "ਮਲ ਮਲ ਨੁਹਾਓ ਨੀ ਇਹਦੇ ਰੂਪ ਨੂੰ ਚਮਕਾਓ ਨੀ..."
- "ਹਲਦੀ ਲਗਾਓ ਰੀ ਕੰਗਣਾ ਬੰਧਾਓ ਰੀ..."
ਗਾਨਾ ਬੰਨ੍ਹਣਾ ਅਤੇ ਲੋਹੇ ਦਾ ਛੱਲਾ
- ਮਾਈਆਂ ਵੇਲੇ ਲਾੜੇ ਅਤੇ ਲਾੜੀ ਦੇ ਸੱਜੇ ਗੁੱਟ 'ਤੇ ਲਾਲ-ਪੀਲੇ ਧਾਗੇ (ਮੌਲੀ) ਦਾ ਗਾਨਾ (ਕੰਗਣਾ) ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕੌਡੀ, ਸੁਪਾਰੀ ਅਤੇ ਲੋਹੇ ਦਾ ਛੱਲਾ ਪਰੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
- ਲੋਕ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਨੁਸਾਰ ਲੋਹਾ ਬੁਰੀਆਂ ਰੂਹਾਂ ਅਤੇ ਨਜ਼ਰ-ਦੋਸ਼ ਤੋਂ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ।
- ਲਾੜੇ ਨੂੰ ਇੱਕ ਲੋਹੇ ਦੀ ਸਰਬਲੋਹ ਦੀ ਕਿਰਪਾਨ ਜਾਂ ਛਵੀ ਫੜਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਬਹਾਦਰੀ ਅਤੇ ਰੱਖਿਆ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ।
ਸਮਾਜਿਕ ਮਹੱਤਤਾ
ਮਾਈਆਂ ਦੀ ਰਸਮ ਪਰਿਵਾਰਕ ਸਨੇਹ, ਮਾਂ-ਧੀ ਅਤੇ ਭੈਣ-ਭਰਾ ਦੇ ਆਪਸੀ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਨੂੰ ਨਿੱਘ ਬਖ਼ਸ਼ਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਪੰਜਾਬੀ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਦਾ ਉਹ ਖ਼ੁਸ਼ਬੂਦਾਰ ਪੜਾਅ ਹੈ ਜਿਸਦੀ ਯਾਦ ਹਰ ਇਨਸਾਨ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਭਰ ਤਾਜ਼ਾ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਹਵਾਲੇ
- ਡਾ. ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ (1988), ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ-ਕਾਵਿ: ਵਿਆਹ ਦੇ ਗੀਤ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪਟਿਆਲਾ।
- ਡਾ. ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ (2004), ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕਧਾਰਾ ਵਿਸ਼ਵ ਕੋਸ਼, ਨੈਸ਼ਨਲ ਬੁੱਕ ਟਰੱਸਟ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ।
- ਡਾ. ਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੋਸ਼ੀ (2009), ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ: ਸਿਧਾਂਤ ਤੇ ਵਿਹਾਰ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ।