ਭੂਮਿਕਾ
ਮਿਰਜ਼ਾ ਸਾਹਿਬਾਂ (Mirza Sahiban) ਪੰਜਾਬੀ ਕਿੱਸਾ-ਕਾਵਿ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਮਾਨਸ ਦੀਆਂ ਚਾਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਅਮਰ ਪ੍ਰੀਤ-ਕਥਾਵਾਂ (ਹੀਰ ਰਾਂਝਾ, ਮਿਰਜ਼ਾ ਸਾਹਿਬਾਂ, ਸੱਸੀ ਪੁੰਨੂ, ਸੋਹਣੀ ਮਹੀਂਵਾਲ) ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਿਲੱਖਣ ਅਤੇ ਨਾਟਕੀ ਦੁਖਾਂਤ ਹੈ। 17ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਮਹਾਨ ਪੰਜਾਬੀ ਸ਼ਾਇਰ ਪੀਲੂ ਵੱਲੋਂ ਰਚਿਆ ਗਿਆ ਇਹ ਕਿੱਸਾ ਪੰਜਾਬੀ ਬਹਾਦਰੀ, ਘੋੜ-ਸਵਾਰੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ, ਰੱਤ-ਡੋਲ੍ਹਵੇਂ ਕਬਾਇਲੀ ਗ਼ਰੂਰ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਮਨ ਦੇ ਅਤਿਅੰਤ ਜਟਿਲ ਜਜ਼ਬਾਤਾਂ ਦਾ ਸ਼ਾਹਕਾਰ ਚਿੱਤਰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਪੀਲੂ ਅਤੇ ਕਿੱਸੇ ਦੀ ਸਾਹਿਤਕ ਮਹਾਨਤਾ
ਸ਼ਾਇਰ ਪੀਲੂ ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਅਕਬਰ ਅਤੇ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਲੋਕ-ਕਵੀ ਸੀ:
- ਪੀਲੂ ਨੇ ਇਸ ਕਿੱਸੇ ਨੂੰ ਰਵਾਇਤੀ ਲੰਬੇ ਬੈਂਤਾਂ ਦੀ ਥਾਂ 'ਸੱਦ' ਕਾਵਿ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ, ਜੋ ਦਰਦ, ਵਿਯੋਗ ਅਤੇ ਵੈਰਾਗ ਦੀ ਉੱਚੀ ਹੇਕ ਨਾਲ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
- ਪੀਲੂ ਦੀ ਕਾਵਿ-ਸਮਰੱਥਾ ਬਾਰੇ ਬਾਅਦ ਦੇ ਮਹਾਨ ਕਿੱਸਾਕਾਰ ਹਾਫ਼ਿਜ਼ ਬਰਖ਼ੁਰਦਾਰ ਨੇ ਲਿਖਿਆ:
*"ਪੀਲੂ ਨਾਲ ਨਾ ਰੀਸ ਕਿਸੇ ਦੀ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਸੋਜ਼ ਅਲਹਿਦੀ!
ਮਸਤਕ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੈਸੇ ਧਰਿਓਂ, ਰੋਂਦੇ ਧਾਹਾਂ ਮਾਰੀ!"*
- ਪੀਲੂ ਦੇ ਬੋਲ ਠੇਠ, ਸੰਜਮੀ, ਕੁਦਰਤੀ ਅਤੇ ਸਿੱਧੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਹਨ।
ਕਥਾਨਕ ਅਤੇ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਾ ਕ੍ਰਮ
- ਬਚਪਨ ਅਤੇ ਮਦਰੱਸੇ ਦਾ ਪ੍ਰੇਮ: ਮਿਰਜ਼ਾ ਦਾਨਾਬਾਦ ਦੇ ਖ਼ਰਲ ਜੱਟ ਚੌਧਰੀ ਵਣਜਾਰ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ, ਜਦਕਿ ਸਾਹਿਬਾਂ ਖੀਵਾ ਦੇ ਸਿਆਲ ਸਰਦਾਰ ਖੀਵੇ ਖ਼ਾਨ ਦੀ ਧੀ ਸੀ। ਸਾਹਿਬਾਂ ਮਿਰਜ਼ੇ ਦੇ ਸਕੇ ਮਾਮੇ ਦੀ ਧੀ ਸੀ। ਮਿਰਜ਼ਾ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਨ ਲਈ ਖੀਵੇ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਮਦਰੱਸੇ ਵਿੱਚ ਕਾਜ਼ੀ ਕੋਲੋਂ ਪੜ੍ਹਦਿਆਂ ਹੀ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੇਮ ਹੋ ਗਿਆ:
"ਮਦਰੱਸੇ ਪੜ੍ਹਨ ਸਾਹਿਬਾਂ ਆਈ, ਦੀਵੇ ਜਿਉਂ ਬਲੇ ਬਾਲੜੀ..."
- ਵਿਆਹ ਦਾ ਸੰਕਟ: ਜਦੋਂ ਇਸ ਇਸ਼ਕ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਫੈਲੀ ਤਾਂ ਮਿਰਜ਼ੇ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਦਾਨਾਬਾਦ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸਾਹਿਬਾਂ ਦਾ ਵਿਆਹ ਚੰਧੜਾਂ ਦੇ ਘਰ ਤਾਹਿਰ ਖ਼ਾਨ ਨਾਲ ਤੈਅ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਸਾਹਿਬਾਂ ਨੇ ਕਰਮੂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹੱਥ ਮਿਰਜ਼ੇ ਨੂੰ ਸੁਨੇਹਾ ਭੇਜਿਆ:
"ਮੇਰੇ ਹੱਥੀਂ ਮਹਿੰਦੀ ਰੱਤੀਆ, ਮੇਰੇ ਪੈਰੀਂ ਖ਼ੂਨ ਰਤਾ..."
- ਮਿਰਜ਼ੇ ਦਾ ਕੂਚ ਅਤੇ ਬੱਕੀ ਦੀ ਚਿਤਾਵਨੀ: ਸੁਨੇਹਾ ਮਿਲਦਿਆਂ ਹੀ ਮਿਰਜ਼ਾ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਤੋਂ ਪਿਆਰੀ ਘੋੜੀ ਬੱਕੀ 'ਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣਾ ਤਰਕਸ਼ ਕੱਸ ਕੇ ਤੁਰਨ ਲੱਗਾ। ਮਿਰਜ਼ੇ ਦੇ ਮਾਂ-ਬਾਪ ਅਤੇ ਖ਼ੁਦ ਬੱਕੀ ਘੋੜੀ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਖੀਵੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਵਰਜਿਆ ਅਤੇ ਸਿਆਲਾਂ ਦੇ ਖ਼ੂਨੀ ਬਦਲੇ ਤੋਂ ਖ਼ਬਰਦਾਰ ਕੀਤਾ, ਪ੍ਰੰਤੂ ਅਣਖੀ ਮਿਰਜ਼ਾ ਨਾ ਰੁਕਿਆ।
- ਸਾਹਿਬਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ੂਹ ਤੋਂ ਕੱਢਣਾ: ਸਾਹਿਬਾਂ ਦੇ ਵਿਆਹ ਵਾਲੀ ਰਾਤ ਜਦੋਂ ਜੰਞ ਬੂਹੇ ਢੁੱਕੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਮਿਰਜ਼ਾ ਚੋਰੀਓਂ ਸਾਹਿਬਾਂ ਨੂੰ ਮਹਿਲ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢ ਕੇ ਬੱਕੀ 'ਤੇ ਬਿਠਾ ਕੇ ਦਾਨਾਬਾਦ ਵੱਲ ਉੱਡ ਗਿਆ।
- ਜੰਡ ਹੇਠ ਘਾਤਕ ਨੀਂਦ: ਦਾਨਾਬਾਦ ਪਹੁੰਚਣ ਤੋਂ ਕੁਝ ਮੀਲ ਪਹਿਲਾਂ ਮਿਰਜ਼ਾ ਥੱਕ ਕੇ ਇੱਕ ਛਾਂਦਾਰ ਜੰਡ ਦੇ ਰੁੱਖ ਹੇਠ ਆਰਾਮ ਕਰਨ ਲਈ ਲੇਟ ਗਿਆ। ਸਾਹਿਬਾਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਜਗਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਕਿ ਦੁਸ਼ਮਣ ਪਿੱਛਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋਣਗੇ, ਪਰ ਹੰਕਾਰੀ ਮਿਰਜ਼ੇ ਨੇ ਆਪਣੀ ਤੀਰਅੰਦਾਜ਼ੀ ਦਾ ਗ਼ਰੂਰ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ:
*"ਮੰਦਾ ਨਾ ਬੋਲੋ ਸਾਹਿਬਾਂ, ਮੇਰਾ ਤਰਕਸ਼ ਟੰਗਿਆ ਜੰਡ!
ਕੰਨ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢਾਂ ਤੀਰ ਮੈਂ, ਦਿਆਂ ਸਿਆਲਾਂ ਨੂੰ ਵੰਡ!"*
- ਸਾਹਿਬਾਂ ਦੀ ਦੁਬਿਧਾ ਅਤੇ ਤੀਰ ਤੋੜਨਾ: ਮਿਰਜ਼ਾ ਗੂੜ੍ਹੀ ਨੀਂਦ ਸੌਂ ਗਿਆ। ਇੰਨੇ ਵਿੱਚ ਪਿੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਸਾਹਿਬਾਂ ਦੇ ਭਰਾ ਸ਼ਮੀਰ ਅਤੇ ਸਿਆਲ ਘੋੜ-ਸਵਾਰ ਨੇੜੇ ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਉਸ ਨਾਜ਼ੁਕ ਘੜੀ ਸਾਹਿਬਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਭਰਾਵਾਂ ਦਾ ਮੋਹ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਮੀ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਵਿਚਕਾਰ ਭਿਆਨਕ ਸੰਘਰਸ਼ ਛਿੜ ਪਿਆ:
- ਉਸਨੇ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਜੇ ਮਿਰਜ਼ਾ ਜਾਗ ਪਿਆ ਤਾਂ ਉਹ ਇੱਕ ਵੀ ਭਰਾ ਨੂੰ ਜਿਊਂਦਾ ਨਹੀਂ ਛੱਡੇਗਾ, ਅਤੇ ਜੇ ਉਹ ਮਿਰਜ਼ੇ ਨੂੰ ਜਗਾ ਕੇ ਭਰਾਵਾਂ ਨਾਲ ਤਰਲੇ ਕਰੇਗੀ ਤਾਂ ਸ਼ਾਇਦ ਭਰਾ ਬਖ਼ਸ਼ ਦੇਣਗੇ।
- ਇਸ ਭੁਲੇਖੇ ਵਿੱਚ ਸਾਹਿਬਾਂ ਨੇ ਜੰਡ 'ਤੇ ਟੰਗੇ ਮਿਰਜ਼ੇ ਦੇ ਤੀਰ ਤੋੜ ਦਿੱਤੇ।
- ਖ਼ੂਨੀ ਅੰਤ: ਜਦੋਂ ਸਿਆਲਾਂ ਨੇ ਘੇਰਾ ਪਾ ਕੇ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਮਿਰਜ਼ਾ ਹੜਬੜਾ ਕੇ ਜਾਗਿਆ। ਜਦੋਂ ਉਸਨੇ ਤਰਕਸ਼ ਵੱਲ ਹੱਥ ਵਧਾਇਆ ਤਾਂ ਤੀਰ ਟੁੱਟੇ ਹੋਏ ਮਿਲੇ। ਨਿਹੱਥੇ ਮਿਰਜ਼ੇ ਨੇ ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕੀਤਾ ਪਰ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਛਲਣੀ-ਛਲਣੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਮਰਦੇ ਹੋਏ ਮਿਰਜ਼ੇ ਨੇ ਸਾਹਿਬਾਂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ:
"ਸਾਹਿਬਾਂ ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਅਕਲ ਗਵਾਈ, ਮੇਰੇ ਤੋੜ ਸੁੱਟੇ ਹਥਿਆਰ..."
ਮਿਰਜ਼ੇ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਉਪਰੰਤ ਪਛਤਾਵੇ ਵਿੱਚ ਸਾਹਿਬਾਂ ਨੇ ਵੀ ਖ਼ੰਜਰ ਮਾਰ ਕੇ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਦੇ ਦਿੱਤੀ।
ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਅਤੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਮਹੱਤਤਾ
- ਅਣਖ ਬਨਾਮ ਪ੍ਰੇਮ: ਇਹ ਕਿੱਸਾ ਪੰਜਾਬੀ ਜੱਟ ਸਮਾਜ ਦੀ ਮੁੱਛ ਦੇ ਵਾਲ ਜਿੰਨੀ ਬਰੀਕ ਅਣਖ, ਘੋੜਿਆਂ ਦੀ ਕਦਰ ਅਤੇ ਤੀਰਅੰਦਾਜ਼ੀ ਦੀ ਕਲਾ ਦਾ ਬੇਜੋੜ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਹੈ।
- ਸਾਹਿਬਾਂ ਦਾ ਕਿਰਦਾਰ: ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਸਾਹਿਬਾਂ ਦਾ ਪਾਤਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਬਹਿਸਿਆ ਗਿਆ ਪਾਤਰ ਹੈ। ਉਸਨੂੰ ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਨੇ 'ਧੋਖੇਬਾਜ਼' ਕਿਹਾ, ਪਰ ਗੰਭੀਰ ਵਿਦਵਾਨਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਪ੍ਰੋ. ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਦੀਵਾਨਾ ਅਤੇ ਨਜਮ ਹੁਸੈਨ ਸੱਯਦ) ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਤ੍ਰਾਸਦਿਕ ਔਰਤ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜੋ ਪਿਤਰੀ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਅਤੇ ਸੱਚੇ ਇਸ਼ਕ ਦੇ ਪਹੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਪੀਸੀ ਗਈ।
ਹਵਾਲੇ
- ਪੀਲੂ (17ਵੀਂ ਸਦੀ), ਕਿੱਸਾ ਮਿਰਜ਼ਾ ਸਾਹਿਬਾਂ (ਸੰਪਾਦਕ: ਰਿਚਰਡ ਟੈਂਪਲ, Legends of the Punjab, 1884).
- ਡਾ. ਤਰਲੋਚਨ ਸਿੰਘ ਬੇਦੀ (1975), ਪੰਜਾਬੀ ਕਿੱਸਾ ਕਾਵਿ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ, ਪੰਜਾਬੀ ਅਕਾਦਮੀ।
- ਨਜਮ ਹੁਸੈਨ ਸੱਯਦ (1969), Recurrent Patterns in Punjabi Poetry, Lahore.