ਭੂਮਿਕਾ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਮਹੱਤਵ
ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ (22 ਦਸੰਬਰ 1666 – 7 ਅਕਤੂਬਰ 1708) ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਸੈਨਿਕ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਉਹ ਵਿਲੱਖਣ ਨਾਇਕ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜ਼ੁਲਮ ਅਤੇ ਬੇਇਨਸਾਫ਼ੀ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਲੜਦਿਆਂ ਆਪਣਾ ਸਮੁੱਚਾ ਪਰਿਵਾਰ (ਮਾਤਾ, ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਚਾਰੇ ਸਪੁੱਤਰ) ਕੌਮ ਲਈ ਨਿਛਾਵਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸੇ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ 'ਸਰਬੰਸ ਦਾਨੀ', 'ਕਲਗ਼ੀਧਰ ਪਾਤਸ਼ਾਹ' ਅਤੇ 'ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦਰਵੇਸ਼' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਪ ਜੀ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਸੀ:
'ਚੂੰ ਕਾਰ ਅਜ਼ ਹਮਹ ਹੀਲਤੇ ਦਰ ਗੁਜ਼ਸ਼ਤ॥ ਹਲਾਲ ਅਸਤ ਬੁਰਦਨ ਬ ਸ਼ਮਸ਼ੀਰ ਦਸਤ॥'
(ਜਦੋਂ ਸਾਰੇ ਹੀਲੇ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਯਤਨ ਅਸਫ਼ਲ ਹੋ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਤਲਵਾਰ ਉਠਾਉਣਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਇਜ਼ ਹੈ।)
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਬਾਲ-ਲੀਲਾ
ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪੋਹ ਸੁਦੀ 7, ਸੰਮਤ 1723 (22 ਦਸੰਬਰ 1666 ਈ.) ਨੂੰ ਬਿਹਾਰ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਨਗਰ ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੌਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ ਸਨ। ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਆਪ ਜੀ ਦਾ ਨਾਮ 'ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਇ' ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ।
ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਬਾਲ-ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਆਪ ਜੀ ਗੰਗਾ ਕੰਢੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਬਣਾ ਕੇ ਨਕਲੀ ਲੜਾਈਆਂ ਕਰਵਾਉਂਦੇ, ਤੀਰ-ਕਮਾਨ ਚਲਾਉਣ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਕਿਸ਼ਤੀਆਂ ਚਲਾਉਂਦੇ। ਪੀਰ ਭੀਖਣ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਠਸਕੇ ਤੋਂ ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਦੋ ਕੁੱਜੀਆਂ (ਇੱਕ ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਇੱਕ ਮੁਸਲਿਮ ਪ੍ਰਤੀਕ) ਅੱਗੇ ਰੱਖੀਆਂ, ਪਰ ਬਾਲ ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਇ ਨੇ ਦੋਹਾਂ 'ਤੇ ਹੱਥ ਰੱਖ ਕੇ ਸੰਕੇਤ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਉਹ ਦੋਹਾਂ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਦੇ ਸਰਬਸਾਂਝੇ ਰਹਿਬਰ ਹੋਣਗੇ।
ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਆਗਮਨ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ
ਸੰਨ 1670 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ (ਚੱਕ ਨਾਨਕੀ) ਪਹੁੰਚੇ। ਇੱਥੇ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਫ਼ਾਰਸੀ, ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ, ਬ੍ਰਜ ਭਾਸ਼ਾ, ਪੰਜਾਬੀ, ਘੋੜਸਵਾਰੀ, ਤਲਵਾਰਬਾਜ਼ੀ ਅਤੇ ਸ਼ਸਤਰ ਵਿੱਦਿਆ ਵਿੱਚ ਮੁਹਾਰਤ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ।
ਮਈ 1675 ਵਿੱਚ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਪੰਡਿਤਾਂ ਦਾ ਵਫ਼ਦ ਪੰਡਿਤ ਕਿਰਪਾ ਰਾਮ ਦੱਤ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਆਇਆ ਅਤੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਜਬਰੀ ਧਰਮ ਪਰਿਵਰਤਨ ਵਿਰੁੱਧ ਫ਼ਰਿਆਦ ਕੀਤੀ। ਨੌਂ ਸਾਲਾ ਬਾਲ ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਇ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ: 'ਪਿਤਾ ਜੀ, ਧਰਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਆਪ ਜੀ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕੋਈ ਮਹਾਂਪੁਰਖ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ।' ਨਵੰਬਰ 1675 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਚਾਂਦਨੀ ਚੌਕ ਵਿਖੇ ਹੱਸ ਕੇ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਇ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰਗੱਦੀ ਸੰਭਾਲੀ।
ਪਾਉਂਟਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਸਾਹਿਤਕ ਅਤੇ ਸੈਨਿਕ ਤਿਆਰੀ
ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਜਮਨਾ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਪਾਉਂਟਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਚਾਰ ਸਾਲ (1685–1688) ਬਿਤਾਏ।
- 52 ਕਵੀਆਂ ਦਾ ਦਰਬਾਰ: ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ, ਸੈਨਾਪਤੀ, ਅਣੀ ਰਾਇ ਸਮੇਤ 52 ਉੱਘੇ ਕਵੀਆਂ ਨੂੰ ਇਕੱਤਰ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਤੇ ਫ਼ਾਰਸੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਉਲੱਥਾ ਕਰਵਾਇਆ ਤਾਂ ਜੋ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਬੀਰ-ਰਸ ਭਰਿਆ ਜਾ ਸਕੇ।
- ਭੰਗਾਣੀ ਦੀ ਜੰਗ (1688): ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ (ਰਾਜਾ ਭੀਮ ਚੰਦ ਆਦਿ) ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਵੱਧਦੀ ਤਾਕਤ ਤੋਂ ਡਰ ਕੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਪੀਰ ਬੁੱਧੂ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਸਮੇਤ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਸਾਥ ਦਿੱਤਾ। ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੇ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਰਾਇਆ।
1699: ਖ਼ਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੀ ਸਾਜਣਾ
30 ਮਾਰਚ 1699 ਨੂੰ ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਕੇਸਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਵਿਸਾਖੀ ਦੇ ਭਾਰੀ ਇਕੱਠ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਨੰਗੀ ਤਲਵਾਰ ਲਹਿਰਾਉਂਦਿਆਂ ਸ਼ੀਸ਼ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ। ਵਾਰੀ-ਵਾਰੀ ਪੰਜ ਸੂਰਬੀਰ ਅੱਗੇ ਆਏ:
- ਭਾਈ ਦਇਆ ਸਿੰਘ (ਖੱਤਰੀ, ਲਾਹੌਰ)
- ਭਾਈ ਧਰਮ ਸਿੰਘ (ਜੱਟ, ਹਸਤਿਨਾਪੁਰ/ਦਿੱਲੀ)
- ਭਾਈ ਹਿੰਮਤ ਸਿੰਘ (ਝੀਵਰ, ਜਗਨਨਾਥ ਪੁਰੀ)
- ਭਾਈ ਮੋਹਕਮ ਸਿੰਘ (ਛੀਂਬਾ, ਦਵਾਰਕਾ)
- ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ (ਨਾਈ, ਬਿਦਰ)
ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਲੋਹੇ ਦੇ ਬਾਟੇ ਵਿੱਚ ਖੰਡੇ ਨਾਲ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮਾਤਾ ਜੀਤੋ ਜੀ ਨੇ ਪਤਾਸੇ ਪਾ ਕੇ ਮਿਠਾਸ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਮ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ। ਪੰਜਾਂ ਪਿਆਰਿਆਂ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਾ ਕੇ ਸਿੰਘ ਸਜਾਇਆ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਖ਼ੁਦ ਗੋਡੇ ਟੇਕ ਕੇ ਪੰਜਾਂ ਪਿਆਰਿਆਂ ਤੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਿਆ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ (ਦੂਜੇ) ਨੇ ਲਿਖਿਆ:
'ਵਾਹੁ ਵਾਹੁ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਆਪੇ ਗੁਰ ਚੇਲਾ॥'
ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਜਾਤ-ਪਾਤ ਦੇ ਬੰਧਨ ਤੋੜ ਕੇ ਹਰੇਕ ਮਰਦ ਨੂੰ 'ਸਿੰਘ' ਅਤੇ ਔਰਤ ਨੂੰ 'ਕੌਰ' ਦਾ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਪੰਜ ਕਕਾਰ (ਕੇਸ, ਕੰਘਾ, ਕੜਾ, ਕਛਹਿਰਾ, ਕਿਰਪਾਨ) ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ।
ਆਨੰਦਪੁਰ ਦਾ ਘੇਰਾ ਅਤੇ ਚਮਕੌਰ ਦੀ ਗੜ੍ਹੀ
ਮੁਗ਼ਲ ਫ਼ੌਜਾਂ ਅਤੇ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਕਈ ਮਹੀਨੇ ਘੇਰਾ ਪਾਈ ਰੱਖਿਆ। ਗਊ ਅਤੇ ਕੁਰਾਨ ਦੀਆਂ ਝੂਠੀਆਂ ਕਸਮਾਂ ਖਾਣ 'ਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਕਿਲ੍ਹਾ ਛੱਡਿਆ। ਸਰਸਾ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿਛੋੜਾ ਪੈ ਗਿਆ।
- ਚਮਕੌਰ ਦੀ ਜੰਗ (1705): ਇੱਕ ਕੱਚੀ ਗੜ੍ਹੀ ਵਿੱਚ 40 ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ 10 ਲੱਖ ਦੀ ਮੁਗ਼ਲ ਫ਼ੌਜ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕੀਤਾ। ਵੱਡੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ ਬਾਬਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ (18 ਸਾਲ) ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਜੁਝਾਰ ਸਿੰਘ (14 ਸਾਲ) ਨੇ ਅੱਖਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਜੰਗ ਲੜਦਿਆਂ ਸ਼ਹਾਦਤ ਪਾਈ।
- ਸਰਹਿੰਦ ਦੀ ਦੀਵਾਰ: ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ ਬਾਬਾ ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ (9 ਸਾਲ) ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ (7 ਸਾਲ) ਨੂੰ ਨਵਾਬ ਵਜ਼ੀਰ ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਇਸਲਾਮ ਨਾ ਕਬੂਲਣ 'ਤੇ ਜ਼ਿੰਦਾ ਨੀਹਾਂ ਵਿੱਚ ਚਿਣਵਾ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ ਠੰਢੇ ਬੁਰਜ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ।
ਦੀਨੇ ਕਾਂਗੜ ਅਤੇ ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾ
ਮਾਛੀਵਾੜੇ ਦੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਦੀਨਾ ਕਾਂਗੜ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੂੰ ਫ਼ਾਰਸੀ ਵਿੱਚ ਇਤਿਹਾਸਕ ਖ਼ਤ 'ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾ' (ਜਿੱਤ ਦੀ ਚਿੱਠੀ) ਲਿਖਿਆ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੀਆਂ ਝੂਠੀਆਂ ਕਸਮਾਂ, ਅਨਿਆਂ ਅਤੇ ਪਾਖੰਡ ਨੂੰ ਬੇਨਕਾਬ ਕਰਦਿਆਂ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਕਿ ਖ਼ਾਲਸਾ ਤੇਰੇ ਜ਼ੁਲਮ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਪੁੱਟ ਦੇਵੇਗਾ।
ਤਲਵੰਡੀ ਸਾਬੋ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਗੁਰਗੱਦੀ
ਖਿਦਰਾਣੇ ਦੀ ਢਾਬ (ਮੁਕਤਸਰ) ਵਿਖੇ 40 ਮੁਕਤਿਆਂ ਨੇ ਸ਼ਹਾਦਤ ਪਾ ਕੇ ਬੇਦਾਵਾ ਪੜਵਾਇਆ। ਉਪਰੰਤ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਤਲਵੰਡੀ ਸਾਬੋ (ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ) ਵਿਖੇ ਕਾਂਸ਼ੀ ਵਰਗੀ ਵਿੱਦਿਅਕ ਟਕਸਾਲ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਪਾਸੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਸੰਪੂਰਨ ਸਰੂਪ (ਦਮਦਮੀ ਬੀੜ) ਲਿਖਵਾਇਆ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦਰਜ ਕੀਤੀ ਗਈ।
ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਜਾਂਦਿਆਂ ਨੰਦੇੜ (ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ) ਵਿਖੇ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਮਾਧੋ ਦਾਸ ਬੈਰਾਗੀ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਾ ਕੇ 'ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ' ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਵੱਲ ਜ਼ੁਲਮ ਦਾ ਖ਼ਾਤਮਾ ਕਰਨ ਭੇਜਿਆ। 7 ਅਕਤੂਬਰ 1708 ਨੂੰ ਜੋਤੀ-ਜੋਤਿ ਸਮਾਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਦੇਹਧਾਰੀ ਗੁਰੂ ਪਰੰਪਰਾ ਸਮਾਪਤ ਕਰਕੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੂੰ ਸਦੀਵੀ ਗੁਰੂ ਥਾਪਿਆ:
'ਸਭ ਸਿੱਖਨ ਕਉ ਹੁਕਮ ਹੈ ਗੁਰੂ ਮਾਨਿਓ ਗ੍ਰੰਥ॥'