ਭੂਮਿਕਾ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਿਛੋਕੜ
ਜੱਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ਼ ਕਾਂਡ (13 ਅਪ੍ਰੈਲ 1919) ਆਧੁਨਿਕ ਵਿਸ਼ਵ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਘਿਨਾਉਣੇ ਅਤੇ ਦਰਦਨਾਕ ਕਤਲੇਆਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਾਮਰਾਜਵਾਦ ਦੇ ਖ਼ੂਨੀ ਚਿਹਰੇ ਨੂੰ ਨੰਗਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਇਸ ਘਟਨਾ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਸੰਗਰਾਮ ਦਾ ਰੁਖ਼ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ। ਇਸੇ ਸਾਕੇ ਵਿੱਚੋਂ ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸ਼ਹੀਦ ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਵਰਗੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ਪੈਦਾ ਹੋਏ।
ਪਹਿਲੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ (1914–1918) ਦੌਰਾਨ ਭਾਰਤ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੱਖਾਂ ਜਵਾਨਾਂ ਨੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਫ਼ੌਜ ਵੱਲੋਂ ਲੜਦਿਆਂ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਸਨ। ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ ਸੀ ਕਿ ਯੁੱਧ ਮਗਰੋਂ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਸਵੈ-ਸ਼ਾਸਨ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇਗਾ। ਪਰ ਜਿੱਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਾਅਦਾ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਦੀ ਥਾਂ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਮਾਰਚ 1919 ਵਿੱਚ 'ਰੋਲਟ ਐਕਟ' (ਕਾਲਾ ਕਾਨੂੰਨ) ਲਾਗੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਤਹਿਤ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸ਼ੱਕੀ ਭਾਰਤੀ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਵਕੀਲ, ਬਿਨਾਂ ਅਪੀਲ ਅਤੇ ਬਿਨਾਂ ਦਲੀਲ ਦੇ ਦੋ ਸਾਲ ਲਈ ਜੇਲ੍ਹ ਡੱਕਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ।
ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਤਣਾਅ ਅਤੇ ਆਗੂਆਂ ਦੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ
ਰੋਲਟ ਐਕਟ ਵਿਰੁੱਧ ਪੂਰੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੜਤਾਲਾਂ ਹੋਈਆਂ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਇਸ ਵਿਰੋਧ ਦਾ ਮੁੱਖ ਗੜ੍ਹ ਬਣਿਆ ਜਿੱਥੇ ਹਿੰਦੂ-ਮੁਸਲਿਮ-ਸਿੱਖ ਏਕਤਾ ਦੀ ਲਾਸਾਨੀ ਮਿਸਾਲ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲੀ:
- ਦੋ ਹਰਮਨਪਿਆਰੇ ਲੋਕ ਆਗੂਆਂ — ਡਾ. ਸਤਿਆਪਾਲ (ਹਿੰਦੂ) ਅਤੇ ਡਾ. ਸੈਫ਼ੂਦੀਨ ਕਿਚਲੂ (ਮੁਸਲਿਮ ਬੈਰਿਸਟਰ) ਨੇ ਅੰਦੋਲਨ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ।
- 9 ਅਪ੍ਰੈਲ 1919 ਨੂੰ ਰਾਮਨੌਮੀ ਦੇ ਤਿਉਹਾਰ 'ਤੇ ਦੋਵਾਂ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਨੇ ਸਾਂਝਾ ਜਲੂਸ ਕੱਢਿਆ ਅਤੇ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਭਾਂਡਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪਾਣੀ ਪੀਤਾ।
- ਬੁਖ਼ਲਾਹਟ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੈਫ਼ਟੀਨੈਂਟ ਗਵਰਨਰ ਮਾਈਕਲ ਓਡਵਾਇਰ ਨੇ 10 ਅਪ੍ਰੈਲ ਨੂੰ ਡਾ. ਕਿਚਲੂ ਅਤੇ ਡਾ. ਸਤਿਆਪਾਲ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰਕੇ ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ (ਹਿਮਾਚਲ) ਜਲਾਵਤਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
ਜਦੋਂ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਆਗੂਆਂ ਦੀ ਰਿਹਾਈ ਲਈ ਡਿਪਟੀ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਦੇ ਬੰਗਲੇ ਵੱਲ ਵਧੇ, ਤਾਂ ਰੇਲਵੇ ਪੁਲ 'ਤੇ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਗੋਲੀ ਚਲਾ ਦਿੱਤੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ 20 ਤੋਂ ਵੱਧ ਸ਼ਹਿਰੀ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ। ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਭੜਕੀ ਭੀੜ ਨੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਬੈਂਕਾਂ ਅਤੇ ਇਮਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਕੁਝ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਕੰਟਰੋਲ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਬ੍ਰਿਗੇਡੀਅਰ ਜਨਰਲ ਰੇਜੀਨਾਲਡ ਡਾਇਰ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
13 ਅਪ੍ਰੈਲ 1919: ਵਿਸਾਖੀ ਦੀ ਖ਼ੂਨੀ ਦੁਪਹਿਰ
13 ਅਪ੍ਰੈਲ ਨੂੰ ਵਿਸਾਖੀ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਤਿਉਹਾਰ ਸੀ। ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਮੱਥਾ ਟੇਕਣ ਲਈ ਦੂਰ-ਦੁਰਾਡੇ ਪਿੰਡਾਂ ਤੋਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਕਿਸਾਨ, ਬੱਚੇ, ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਪਹੁੰਚੇ ਹੋਏ ਸਨ।
ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸਥਿਤ 'ਜੱਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ਼' (ਜੋ ਕਿਸੇ ਵੇਲੇ ਸਰਦਾਰ ਹਿੰਮਤ ਸਿੰਘ ਜੱਲ੍ਹੇ ਦੀ ਜਾਇਦਾਦ ਸੀ) ਇੱਕ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਮੈਦਾਨ ਸੀ ਜਿਸਦੇ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਉੱਚੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਅਤੇ ਮਕਾਨ ਸਨ, ਅਤੇ ਅੰਦਰ ਆਉਣ-ਜਾਣ ਲਈ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਤੰਗ ਲਾਂਘਾ ਸੀ। ਸ਼ਾਮ 4 ਵਜੇ ਬਾਗ਼ ਵਿੱਚ 20,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਇਕੱਠ ਹੋਇਆ। ਸਟੇਜ ਤੋਂ ਰੋਲਟ ਐਕਟ ਅਤੇ ਆਗੂਆਂ ਦੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਵਿਰੁੱਧ ਮਤੇ ਪਾਸ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ।
ਸ਼ਾਮ 5:15 ਵਜੇ ਜਨਰਲ ਡਾਇਰ 90 ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਅਤੇ ਗੋਰਖਾ ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਨਾਲ ਬਾਗ਼ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਇਆ। ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਦੋ ਬਖ਼ਤਰਬੰਦ ਗੱਡੀਆਂ (ਜਿਨ੍ਹਾਂ 'ਤੇ ਮਸ਼ੀਨ ਗੰਨਾਂ ਲੱਗੀਆਂ ਸਨ) ਵੀ ਸਨ, ਪਰ ਗਲੀ ਤੰਗ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਗੱਡੀਆਂ ਬਾਹਰ ਹੀ ਰਹਿ ਗਈਆਂ।
ਡਾਇਰ ਨੇ ਇਕੱਠ ਨੂੰ ਖਿੰਡਣ ਦੀ ਕੋਈ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੇ ਬਿਨਾਂ ਤੰਗ ਨਿਕਾਸੀ ਰਸਤੇ ਨੂੰ ਰੋਕ ਲਿਆ ਅਤੇ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੂੰ ਗੋਲੀ ਚਲਾਉਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ:
- ਲਗਾਤਾਰ 10 ਤੋਂ 15 ਮਿੰਟ ਤੱਕ ਅੰਨ੍ਹੇਵਾਹ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਹੋਈ।
- ਕੁੱਲ 1,650 ਰਾਊਂਡ ਗੋਲੀਆਂ ਚਲਾਈਆਂ ਗਈਆਂ।
- ਗੋਲੀਆਂ ਉਦੋਂ ਬੰਦ ਹੋਈਆਂ ਜਦੋਂ ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਦਾ ਅਸਲਾ ਮੁੱਕ ਗਿਆ।
ਨਿਹੱਥੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਉੱਚੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਟੱਪਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਪਰ ਗੋਲੀਆਂ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋ ਗਏ। ਸੈਂਕੜੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਜਾਨ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਬਾਗ਼ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਖੂਹ ਵਿੱਚ ਛਾਲਾਂ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਖੂਹ ਲਾਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਨੱਕੋ-ਨੱਕ ਭਰ ਗਿਆ (ਜਿਸਨੂੰ ਅੱਜ ਸ਼ਹੀਦੀ ਖੂਹ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ)। ਸਰਕਾਰੀ ਹੰਟਰ ਕਮਿਸ਼ਨ ਅਨੁਸਾਰ 379 ਲੋਕ ਮਾਰੇ ਗਏ, ਪਰ ਪੰਡਿਤ ਮਦਨ ਮੋਹਨ ਮਾਲਵੀਆ ਅਤੇ ਕਾਂਗਰਸ ਦੀ ਜਾਂਚ ਅਨੁਸਾਰ 1,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੇਸ਼ਭਗਤ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ ਅਤੇ 1,500 ਤੋਂ ਵੱਧ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋਏ।
ਰਾਤ ਨੂੰ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਕਰਫ਼ਿਊ ਲਗਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਸਾਰੀ ਰਾਤ ਬਾਗ਼ ਵਿੱਚ ਤੜਫ਼ਦੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਤੱਕ ਨਸੀਬ ਨਾ ਹੋਇਆ। ਰਤਨ ਦੇਵੀ ਨਾਮੀ ਦਲੇਰ ਔਰਤ ਨੇ ਸਾਰੀ ਰਾਤ ਲਾਸ਼ਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਕੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੀ ਦੇਹ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕੀਤੀ।
ਦੇਸ਼ ਵਿਆਪੀ ਪ੍ਰਤੀਕਰਮ ਅਤੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਹਿਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ
ਇਸ ਕਤਲੇਆਮ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਹਲੂਣ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ:
- ਰਬਿੰਦਰਨਾਥ ਟੈਗੋਰ ਦੀ ਨਾਈਟਹੁੱਡ ਵਾਪਸੀ: ਵਿਸ਼ਵ ਕਵੀ ਰਬਿੰਦਰਨਾਥ ਟੈਗੋਰ ਨੇ ਵਾਇਸਰਾਏ ਨੂੰ ਰੋਸ-ਪੱਤਰ ਲਿਖ ਕੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੀ 'ਸਰ' (Knighthood) ਦੀ ਉਪਾਧੀ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤੀ।
- ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਦਾ ਮੋੜ: ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਨੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ 'ਸ਼ੈਤਾਨੀ ਸਰਕਾਰ' ਕਿਹਾ ਅਤੇ 1920 ਵਿੱਚ ਦੇਸ਼-ਵਿਆਪੀ 'ਅਸਹਿਯੋਗ ਅੰਦੋਲਨ' ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।
- ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਚੇਤਨਾ: 12 ਸਾਲਾ ਬਾਲਕ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜੱਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ਼ ਦੀ ਖ਼ੂਨ ਭਿੱਜੀ ਮਿੱਟੀ ਚੁੱਕ ਕੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਮਰ-ਮਿਟਣ ਦਾ ਪ੍ਰਣ ਲਿਆ। ਸ਼ਹੀਦ ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਨੇ 21 ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਲੰਡਨ ਜਾ ਕੇ ਮਾਈਕਲ ਓਡਵਾਇਰ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਇਸ ਸਾਕੇ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲਿਆ।
ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਸਮਾਰਕ
ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 13 ਅਪ੍ਰੈਲ 1961 ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਡਾ. ਰਾਜੇਂਦਰ ਪ੍ਰਸਾਦ ਨੇ ਜੱਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ਼ ਵਿਖੇ ਲਾਲ ਪੱਥਰ ਨਾਲ ਬਣਿਆ 'ਅਮਰ ਜਯੋਤੀ ਸਮਾਰਕ' ਰਾਸ਼ਟਰ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕੀਤਾ। ਕੰਧਾਂ 'ਤੇ ਗੋਲੀਆਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਅਤੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਖੂਹ ਅੱਜ ਵੀ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀ ਅਮਰ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਭਰਦੇ ਹਨ।