ਭੂਮਿਕਾ
ਨੌਜਵਾਨ ਭਾਰਤ ਸਭਾ ਭਾਰਤੀ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਸੰਗਰਾਮ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ, ਅਗਾਂਹਵਧੂ ਅਤੇ ਧਰਮ-ਨਿਰਪੱਖ ਇਨਕਲਾਬੀ ਜਥੇਬੰਦੀ ਸੀ। ਮਾਰਚ 1926 ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਵਿਖੇ ਸ਼ਹੀਦ-ਏ-ਆਜ਼ਮ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਇਸ ਜਥੇਬੰਦੀ ਦਾ ਮੁੱਖ ਮਕਸਦ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ, ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਸੰਗਠਿਤ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਾਮਰਾਜ ਨੂੰ ਜੜ੍ਹੋਂ ਉਖਾੜਨਾ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਲੋਕਰਾਜੀ ਗਣਰਾਜ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਨਾ ਸੀ।
ਸਥਾਪਨਾ ਅਤੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਸਿਧਾਂਤ
- 1920ਵਿਆਂ ਵਿੱਚ ਚੌਰੀ-ਚੌਰਾ ਕਾਂਡ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਨਾ-ਮਿਲਵਰਤਨ ਅੰਦੋਲਨ ਵਾਪਸ ਲੈਣ ਕਾਰਨ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਸੀ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਫ਼ਿਰਕੂ ਦੰਗੇ ਭੜਕ ਰਹੇ ਸਨ।
- ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਕਿ ਫ਼ਿਰਕਾਪ੍ਰਸਤੀ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਅਤੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਵਿਗਿਆਨਕ ਅਤੇ ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਸੋਚ ਦੇਣ ਲਈ ਇੱਕ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਯੁਵਾ ਮੰਚ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।
- ਮਾਰਚ 1926 ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਬ੍ਰੈਡਲਾ ਹਾਲ ਵਿਖੇ ਨੌਜਵਾਨ ਭਾਰਤ ਸਭਾ ਦਾ ਗਠਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਰਾਮ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਇਸਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਅਤੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ ਚੁਣੇ ਗਏ।
ਫ਼ਿਰਕਾਪ੍ਰਸਤੀ ਵਿਰੁੱਧ ਜੰਗ ਅਤੇ 'ਸਾਂਝਾ ਲੰਗਰ'
ਨੌਜਵਾਨ ਭਾਰਤ ਸਭਾ ਨੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚੋਂ ਧਾਰਮਿਕ ਕੱਟੜਤਾ ਅਤੇ ਛੂਤ-ਛਾਤ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਲਈ ਇਨਕਲਾਬੀ ਕਦਮ ਚੁੱਕੇ:
- ਹਰ ਮੈਂਬਰ ਲਈ ਲਾਜ਼ਮੀ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਨਿੱਜੀ ਧਰਮ ਨੂੰ ਰਾਜਨੀਤੀ ਤੋਂ ਵੱਖ ਰੱਖੇ।
- ਸਭਾ ਵੱਲੋਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ 'ਸਾਂਝੇ ਭੋਜਨ' (ਖੀਰ ਪਾਰਟੀਆਂ) ਕਰਵਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ, ਜਿੱਥੇ ਅਖੌਤੀ ਦਲਿਤਾਂ (ਅਛੂਤਾਂ) ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਭੋਜਨ ਹਿੰਦੂ, ਮੁਸਲਿਮ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਨੌਜਵਾਨ ਇਕੱਠੇ ਬੈਠ ਕੇ ਖਾਂਦੇ ਸਨ ਤਾਂ ਜੋ ਜਾਤੀਵਾਦ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਕੱਟੀਆਂ ਜਾ ਸਕਣ।
ਸਿਆਸੀ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਅਤੇ ਸਾਈਮਨ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦਾ ਵਿਰੋਧ
- ਗ਼ਦਰ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ: ਸਭਾ ਨੇ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸਰਾਭਾ ਵਰਗੇ ਗ਼ਦਰੀ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਲਾ ਕੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀਆਂ ਲਾਈਆਂ ਅਤੇ ਜਾਦੂਈ ਲਾਲਟੈਣ (ਮੈਜਿਕ ਲਾਲਟੈਨ) ਲੈਕਚਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪਿੰਡ-ਪਿੰਡ ਇਨਕਲਾਬ ਦਾ ਸੁਨੇਹਾ ਪਹੁੰਚਾਇਆ।
- ਸਾਈਮਨ ਕਮਿਸ਼ਨ ਵਿਰੋਧ (1928): ਅਕਤੂਬਰ 1928 ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਸਾਈਮਨ ਕਮਿਸ਼ਨ ਲਾਹੌਰ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਤਾਂ ਨੌਜਵਾਨ ਭਾਰਤ ਸਭਾ ਨੇ ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਾਲ ਕਾਲੇ ਝੰਡਿਆਂ ਦਾ ਮੁਜ਼ਾਹਰਾ ਕੀਤਾ। ਪੁਲਿਸ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੇ ਗਏ ਲਾਠੀਚਾਰਜ ਵਿੱਚ ਲਾਲਾ ਜੀ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ।
- ਸਾਂਡਰਸ ਕਤਲ ਕਾਂਡ: ਲਾਲਾ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਲਈ ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਰਾਜਗੁਰੂ ਅਤੇ ਸੁਖਦੇਵ ਨੇ 17 ਦਸੰਬਰ 1928 ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਪੁਲਿਸ ਸੁਪਰਡੈਂਟ ਜੇ. ਪੀ. ਸਾਂਡਰਸ ਨੂੰ ਗੋਲੀਆਂ ਮਾਰ ਕੇ ਢੇਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
ਸਰਕਾਰੀ ਦਮਨ ਅਤੇ ਪਾਬੰਦੀ
ਨੌਜਵਾਨ ਭਾਰਤ ਸਭਾ ਦੀ ਵਧਦੀ ਲੋਕਪ੍ਰਿਅਤਾ ਤੋਂ ਘਬਰਾ ਕੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੇ 1930 ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਗ਼ੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਜਥੇਬੰਦੀ ਐਲਾਨ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਸਾਰੇ ਆਗੂਆਂ ਨੂੰ ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਡੱਕ ਦਿੱਤਾ। ਪਰ ਇਸ ਸਭਾ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਸੰਗਰਾਮ ਨੂੰ ਫ਼ਿਰਕੂ ਸੋਚ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰਕੇ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਅਮਰ ਰਾਹ 'ਤੇ ਤੋਰਿਆ।
ਹਵਾਲੇ
- ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ (1926-1930), ਜੇਲ੍ਹ ਨੋਟਬੁੱਕ ਅਤੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼, ਪੀਪਲਜ਼ ਪਬਲਿਸ਼ਿੰਗ ਹਾਊਸ।
- ਡਾ. ਕਾਮੇਸ਼ਵਰ ਚੌਧਰੀ (1993), Naujawan Bharat Sabha and Bhagat Singh, New Delhi.
- ਪ੍ਰੋ. ਚਮਨ ਲਾਲ (2007), ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਚੋਣਵੇਂ ਦਸਤਾਵੇਜ਼, ਨੈਸ਼ਨਲ ਬੁੱਕ ਟਰੱਸਟ, ਦਿੱਲੀ.