ਭੂਮਿਕਾ
ਨਿਸ਼ਾਨਾਂਵਾਲੀਆ ਮਿਸਲ (Nishania Misl) 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਮਾਣਮੱਤੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀਕਾਤਮਕ ਮਿਸਲ ਸੀ। ਇਸ ਮਿਸਲ ਦੇ ਨਾਮ ਵਿੱਚ ਹੀ ਇਸਦਾ ਵਿਲੱਖਣ ਰੁਤਬਾ ਝਲਕਦਾ ਹੈ—ਦਲ ਖ਼ਾਲਸਾ ਦੀਆਂ ਸਾਂਝੀਆਂ ਜੰਗੀ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਦੌਰਾਨ ਸਭ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਹੋ ਕੇ ਪਵਿੱਤਰ ਕੇਸਰੀ 'ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ' (ਸਿੱਖ ਕੌਮੀ ਝੰਡਾ) ਅਤੇ ਰਣਜੀਤ ਨਗਾਰੇ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਨ ਦਾ ਗੌਰਵਮਈ ਅਧਿਕਾਰ ਇਸੇ ਮਿਸਲ ਕੋਲ ਸੀ।
ਸਰਦਾਰ ਦਸੌਂਧਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮਿਸਲ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ
ਇਸ ਮਿਸਲ ਦੇ ਬਾਨੀ ਸਰਦਾਰ ਦਸੌਂਧਾ ਸਿੰਘ (ਪਿੰਡ ਮਾਨਸੂਰਵਾਲ, ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ) ਸਨ:
- ਦਸੌਂਧਾ ਸਿੰਘ ਬੇਹੱਦ ਲੰਬੇ ਕੱਦ-ਕਾਠ, ਮਜ਼ਬੂਤ ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਅਡੋਲ ਇਰਾਦੇ ਦੇ ਮਾਲਕ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦਲ ਖ਼ਾਲਸਾ ਦਾ ਮੁੱਖ 'ਨਿਸ਼ਾਨਚੀ' (Standard-Bearer) ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।
- ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਸਰਦਾਰ ਸੰਗਤ ਸਿੰਘ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮੋਢੇ ਨਾਲ ਮੋਢਾ ਜੋੜ ਕੇ ਜੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਲੜੇ।
- 1748 ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਨਵਾਬ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ 12 ਮਿਸਲਾਂ ਦਾ ਰਸਮੀ ਐਲਾਨ ਹੋਇਆ, ਤਾਂ ਨਿਸ਼ਾਨਾਂਵਾਲੀਆ ਜਥੇ ਨੂੰ ਸੁਤੰਤਰ ਮਿਸਲ ਦਾ ਦਰਜਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
ਵੱਡਾ ਘੱਲੂਘਾਰਾ ਅਤੇ ਸਰਹਿੰਦ ਦੀ ਫ਼ਤਹਿ ਵਿੱਚ ਭੂਮਿਕਾ
ਨਿਸ਼ਾਨਾਂਵਾਲੀਆ ਮਿਸਲ ਨੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਖ਼ੂਨੀ ਅਤੇ ਨਾਜ਼ੁਕ ਮੋੜਾਂ 'ਤੇ ਬੇਮਿਸਾਲ ਸ਼ਹਾਦਤਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ:
- ਵੱਡਾ ਘੱਲੂਘਾਰਾ (1762): ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ ਦੇ ਅਚਾਨਕ ਹਮਲੇ ਦੌਰਾਨ ਕੁੱਪ-ਰਹੀੜੇ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਅਫ਼ਗਾਨ ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਸਿੱਖ ਪਰਿਵਾਰਾਂ, ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ, ਤਾਂ ਸਰਦਾਰ ਦਸੌਂਧਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨਚੀਆਂ ਨੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਉੱਚਾ ਰੱਖ ਕੇ ਖ਼ਾਲਸੇ ਦੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਘੇਰੇ ਦੀ ਮੂਹਰਲੀ ਕਤਾਰ ਵਿੱਚ ਲੜਾਈ ਲੜੀ।
- ਸਰਹਿੰਦ ਦੀ ਜੰਗ (1764): ਜ਼ੈਨ ਖ਼ਾਨ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਦਸੌਂਧਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਨਿਸ਼ਾਨਾਂਵਾਲੀਆ ਘੋੜ-ਸਵਾਰਾਂ ਨੇ ਮੁਗ਼ਲ ਫ਼ੌਜ ਦੀਆਂ ਤੋਪਾਂ 'ਤੇ ਸਿੱਧਾ ਹਮਲਾ ਕਰਕੇ ਤੋਪਖ਼ਾਨਾ ਬੇਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
ਇਲਾਕਾਈ ਵੰਡ ਅਤੇ ਅੰਬਾਲਾ ਦੀ ਰਿਆਸਤ
1764 ਵਿੱਚ ਸਰਹਿੰਦ ਦੀ ਜਿੱਤ ਉਪਰੰਤ ਜਦੋਂ ਦਲ ਖ਼ਾਲਸਾ ਨੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਦੀ ਵੰਡ ਕੀਤੀ:
- ਸਰਦਾਰ ਦਸੌਂਧਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਅੰਬਾਲਾ, ਸ਼ਾਹਬਾਦ ਮਾਰਕੰਡਾ, ਦੋਰਾਹਾ ਅਤੇ ਲਿੱਦੜ ਦੇ ਉਪਜਾਊ ਇਲਾਕੇ ਮਿਲੇ।
- ਦਸੌਂਧਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅੰਬਾਲਾ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਹੈੱਡਕੁਆਰਟਰ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਿਲ੍ਹਾ ਉਸਾਰਿਆ।
- 1767 ਵਿੱਚ ਮੀਰ ਮੰਨੂ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਇੱਕ ਝੜਪ ਦੌਰਾਨ ਸਰਦਾਰ ਦਸੌਂਧਾ ਸਿੰਘ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ।
ਸਰਦਾਰ ਸੰਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਰਾਣੀ ਦਇਆ ਕੌਰ
ਦਸੌਂਧਾ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਭਰਾ ਸਰਦਾਰ ਸੰਗਤ ਸਿੰਘ ਮਿਸਲ ਦੇ ਮੁਖੀ ਬਣੇ:
- ਸੰਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਮਿਸਲ ਦੀ ਤਾਕਤ ਵਧਾਈ ਅਤੇ ਸ਼ਾਹਬਾਦ ਮਾਰਕੰਡਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਕਿਲ੍ਹਾ ਬਣਵਾਇਆ।
- ਸੰਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸੁਪਤਨੀ ਰਾਣੀ ਦਇਆ ਕੌਰ ਨੇ ਅੰਬਾਲਾ ਰਿਆਸਤ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸੰਭਾਲਿਆ। ਰਾਣੀ ਦਇਆ ਕੌਰ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਇਨਸਾਫ਼-ਪਸੰਦ, ਸਖ਼ਤ ਅਤੇ ਕਾਬਲ ਸ਼ਾਸਕ ਸਾਬਤ ਹੋਈ। ਉਸਨੇ ਅੰਬਾਲੇ ਵਿੱਚ ਅਮਨ-ਕਾਨੂੰਨ ਕਾਇਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਭਰੋਸਾ ਦਿੱਤਾ।
- 1823 ਵਿੱਚ ਰਾਣੀ ਦਇਆ ਕੌਰ ਦੇ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣੇ ਉਪਰੰਤ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ ਨੇ 'ਡਾਕਟਰੀਨ ਆਫ਼ ਲੈਪਸ' ਦੇ ਮੁੱਢਲੇ ਅਸੂਲਾਂ ਤਹਿਤ ਅੰਬਾਲਾ ਰਿਆਸਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਧੀਨ ਕਰ ਲਿਆ।
ਹਵਾਲੇ
- ਭਗਤ ਸਿੰਘ (1993), A History of the Sikh Misals, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪਟਿਆਲਾ।
- ਲੇਪਲ ਗ੍ਰਿਫ਼ਿਨ (1870), The Rajas of the Punjab, Lahore.
- ਹਰੀ ਰਾਮ ਗੁਪਤਾ (1978), History of the Sikhs: Vol. IV, Munshiram Manoharlal.