ਭੂਮਿਕਾ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕੌਰ (1919–1982 ਈ.) ਪੰਜਾਬੀ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਉਹ ਪਹਿਲੀ ਮਹਿਲਾ ਲੋਕ-ਗਾਇਕਾ ਸਨ ਜਿਹਨਾਂ ਨੇ ਰੂੜ੍ਹੀਵਾਦੀ ਸਮਾਜਿਕ ਰੋਕਾਂ ਨੂੰ ਤੋੜ ਕੇ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ-ਗੀਤਾਂ ਨੂੰ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਰੇਡੀਓ ਅਤੇ ਗ੍ਰਾਮੋਫ਼ੋਨ ਰਿਕਾਰਡਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਇਆ। ਉਹ 'ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਕੋਇਲ' ਸੁਰਿੰਦਰ ਕੌਰ ਦੀ ਵੱਡੀ ਭੈਣ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤਕ ਗੁਰੂ-ਸਾਥੀ ਸਨ। ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕੌਰ ਦੀ ਗੰਭੀਰ, ਮਿੱਠੀ ਅਤੇ ਭਾਵਪੂਰਤ ਆਵਾਜ਼ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਆਹਾਂ, ਤੀਆਂ ਅਤੇ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਦੇ ਲੋਕ-ਸੰਗੀਤ ਨੂੰ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਅਤੇ ਸਦੀਵੀ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤੀ ਬਖ਼ਸ਼ੀ।
ਜਨਮ ਅਤੇ ਆਰੰਭਿਕ ਜੀਵਨ
- ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕੌਰ ਦਾ ਜਨਮ 19 ਸਤੰਬਰ 1919 ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ (ਹੁਣ ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ।
- ਉਸ ਸਮੇਂ ਸ਼ਰੀਫ਼ ਸਿੱਖ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਧੀਆਂ ਦਾ ਗਾਉਣਾ ਸਮਾਜਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਵਾਨ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ, ਪਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕੌਰ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਸੰਗੀਤਕ ਜਨੂੰਨ ਨੇ ਸਭ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਲਿਆ।
- ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪਟਿਆਲਾ ਘਰਾਣੇ ਦੇ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਉਸਤਾਦਾਂ ਕੋਲੋਂ ਖ਼ਿਆਲ, ਠੁਮਰੀ ਅਤੇ ਦਾਦਰਾ ਦੀ ਸਖ਼ਤ ਸਿੱਖਿਆ ਲਈ, ਜਿਸਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਲੋਕ-ਗੀਤਾਂ ਦੀ ਹਰ ਤਾਨ ਵਿੱਚ ਝਲਕਦਾ ਹੈ।
ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਰੇਡੀਓ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਆਰੰਭ
- 1940 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕੌਰ ਨੇ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਰੇਡੀਓ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਗਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।
- ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਛੋਟੀ ਭੈਣ ਸੁਰਿੰਦਰ ਕੌਰ ਨੂੰ ਵੀ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਦੋਹਾਂ ਭੈਣਾਂ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਦੋਗਾਣੇ ਗਾਉਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ।
- 1943 ਵਿੱਚ ਐੱਚ.ਐੱਮ.ਵੀ. (HMV) ਕੰਪਨੀ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਗੀਤ ਰਿਕਾਰਡ ਕੀਤੇ, ਜੋ ਪੂਰੇ ਅਣਵੰਡੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਤੂਫ਼ਾਨ ਵਾਂਗ ਫੈਲ ਗਏ।
ਸ਼ਾਹਕਾਰ ਲੋਕ-ਗੀਤਾਂ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕੌਰ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ-ਕਾਵਿ ਦੇ ਅਣਮੁੱਲੇ ਖ਼ਜ਼ਾਨੇ ਨੂੰ ਸੁਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰੋਇਆ:
- ਗੋਰੀ ਦੀਆਂ ਝਾਂਜਰਾਂ: ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲੋਕ-ਗੀਤ।
- ਮੱਥੇ ਤੇ ਚਮਕਣ ਵਾਲ ਮੇਰੇ ਬੰਨੜੇ ਦੇ: ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਆਹਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁੰਡੇ ਦੇ ਸਿਹਰੇ ਅਤੇ ਘੋੜੀਆਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਗੀਤ।
- ਮਾਵਾਂ ਤੇ ਧੀਆਂ ਰਲ਼ ਬੈਠੀਆਂ ਨੀ ਮਾਏ: ਸੁਰਿੰਦਰ ਕੌਰ ਨਾਲ ਗਾਇਆ ਅਮਰ ਸੁਹਾਗ।
- ਨੀ ਮੈਂ ਕੱਤਾਂ ਪ੍ਰੀਤਾਂ ਨਾਲ ਚਰਖ਼ੜਾ ਚੰਨਣ ਦਾ: ਚਰਖ਼ੇ ਅਤੇ ਕੱਤਣ-ਉਣਨ ਦੀ ਰੂਹਾਨੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਗੀਤ।
- ਚੰਨ ਕਿੱਥਾਂ ਗੁਜ਼ਾਰੀ ਆਈ ਰਾਤ ਵੇ: ਬਿਰਹਾ ਅਤੇ ਉਡੀਕ ਦਾ ਮਾਸੂਮ ਗੀਤ।
- ਬੋਲੀਆਂ ਅਤੇ ਟੱਪੇ: ਤ੍ਰਿੰਞਣਾਂ ਅਤੇ ਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਗਾਈਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਰਵਾਇਤੀ ਬੋਲੀਆਂ।
ਦੇਸ਼-ਵੰਡ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਾ ਜੀਵਨ
- 1947 ਦੀ ਦੇਸ਼-ਵੰਡ ਸਮੇਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕੌਰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਸਮੇਤ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਦਿੱਲੀ ਆ ਵੱਸੇ।
- ਦਿੱਲੀ ਆ ਕੇ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਰੇਡੀਓ ਦਿੱਲੀ ਅਤੇ ਜਲੰਧਰ ਤੋਂ ਨਿਰੰਤਰ ਗਾਉਣਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ।
- ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਵੀ ਵਪਾਰਕ ਮੰਡੀ ਦੀ ਖ਼ਾਤਰ ਆਪਣੇ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਅਤੇ ਇਖ਼ਲਾਕ ਨਾਲ ਸਮਝੌਤਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ।
ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਅਤੇ ਵਿਰਾਸਤ
- ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕੌਰ 2 ਨਵੰਬਰ 1982 ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਵਿਖੇ 63 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ।
- ਪੰਜਾਬੀ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕੌਰ ਦਾ ਨਾਮ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਬੁਨਿਆਦੀ ਇੱਟ ਵਜੋਂ ਸਦਾ ਯਾਦ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇਗਾ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ-ਗਾਇਕੀ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਮਹਿਲ ਉਸਰਿਆ।
ਹਵਾਲੇ
- ਡਾ. ਗੁਰਨਾਮ ਸਿੰਘ (2008), ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਲੋਕ-ਗਾਇਕਾਵਾਂ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪਟਿਆਲਾ।
- ਬਲਬੀਰ ਸਿੰਘ ਕੰਵਲ (1998), ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਗਾਇਕ, ਦਿੱਲੀ।
- ਪ੍ਰੋ. ਕੁਲਬੀਰ ਸਿੰਘ ਕਾਂਗ (2005), ਸੁਰਿੰਦਰ ਕੌਰ ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕੌਰ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ.