ਭੂਮਿਕਾ
ਪਿੱਠੂ ਗਰਮ (ਜਾਂ ਪਿੱਠੂ ਫੋੜ) ਪੰਜਾਬੀ ਬਚਪਨ ਦੀ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਬੇਮਿਸਾਲ ਖੇਡ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਾਨੇਬਾਜ਼ੀ, ਚੁਸਤ ਦੌੜ, ਬਚਾਅ ਦੀ ਕਲਾ ਅਤੇ ਟੀਮ ਦੇ ਤਾਲਮੇਲ ਦਾ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਕੂਲਾਂ ਦੀਆਂ ਛੁੱਟੀਆਂ ਜਾਂ ਸ਼ਾਮ ਦੇ ਵੇਲੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀਆਂ ਸੱਥਾਂ ਅਤੇ ਵਿਹੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਖੇਡ ਬੱਚਿਆਂ ਦਾ ਮਨਪਸੰਦ ਮਨੋਰੰਜਨ ਰਹੀ ਹੈ।
ਖੇਡ ਦੀ ਸਮੱਗਰੀ ਅਤੇ ਤਿਆਰੀ
- ਸੱਤ ਠੀਕਰੀਆਂ: ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਘੜੇ ਜਾਂ ਕੂੰਡੇ ਦੇ ਟੁੱਟੇ ਹੋਏ ਠੀਕਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸੱਤ ਚਪਟੇ ਟੁਕੜੇ ਲਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਕਾਰ ਅਨੁਸਾਰ (ਵੱਡੇ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ) ਇੱਕ ਦੇ ਉੱਪਰ ਇੱਕ ਰੱਖ ਕੇ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਮੀਨਾਰ (ਟਾਵਰ) ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
- ਗੇਂਦ: ਖੇਡਣ ਲਈ ਰਬੜ ਦੀ ਗੇਂਦ, ਪੁਰਾਣੀ ਟੈਨਿਸ ਬਾਲ ਜਾਂ ਕੱਪੜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਲੀਰਾਂ ਨੂੰ ਧਾਗੇ ਨਾਲ ਵਲ੍ਹੇਟ ਕੇ ਬਣਾਈ ਗਈ ਦੇਸੀ ਖਿੱਦੋ (ਲੀਰਾਂ ਦੀ ਗੇਂਦ) ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
- ਦੋ ਟੀਮਾਂ: ਖਿਡਾਰੀ ਦੋ ਬਰਾਬਰ ਦੀਆਂ ਟੀਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਇੱਕ ਹਮਲਾਵਰ ਟੀਮ (ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਲਾਉਣ ਵਾਲੀ) ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਫ਼ੀਲਡਰ ਟੀਮ।
ਖੇਡਣ ਦੇ ਨਿਯਮ ਅਤੇ ਵਿਧੀ
- ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਲਗਾਉਣਾ: ਮੀਨਾਰ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 10-15 ਫੁੱਟ ਦੀ ਦੂਰੀ 'ਤੇ ਇੱਕ ਲਾਈਨ ਖਿੱਚੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹਮਲਾਵਰ ਟੀਮ ਦਾ ਖਿਡਾਰੀ ਗੇਂਦ ਸੁੱਟ ਕੇ ਸੱਤ ਠੀਕਰੀਆਂ ਦੇ ਮੀਨਾਰ ਨੂੰ ਢਾਹੁਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਖਿਡਾਰੀ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਮੌਕੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।
- ਠੀਕਰੀਆਂ ਖਿਲਰਨਾ: ਜਦੋਂ ਗੇਂਦ ਵੱਜਣ ਨਾਲ ਠੀਕਰੀਆਂ ਖਿੱਲਰ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਅਸਲ ਰੋਮਾਂਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ:
- ਫ਼ੀਲਡਰ ਟੀਮ ਗੇਂਦ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਹਮਲਾਵਰ ਟੀਮ ਦੇ ਖਿਡਾਰੀਆਂ ਦੇ ਪਿੰਡੇ 'ਤੇ ਗੇਂਦ ਮਾਰਨ (ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 'ਆਊਟ' ਕਰਨ) ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ।
- ਹਮਲਾਵਰ ਟੀਮ ਦੇ ਖਿਡਾਰੀ ਗੇਂਦ ਦੀ ਮਾਰ ਤੋਂ ਬਚਦੇ ਹੋਏ, ਦੌੜ ਕੇ ਖਿੱਲਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸੱਤੇ ਠੀਕਰੀਆਂ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਉੱਪਰ ਚਿਣਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ।
- ਜਿੱਤ ਦਾ ਐਲਾਨ: ਜੇਕਰ ਹਮਲਾਵਰ ਟੀਮ ਗੇਂਦ ਵੱਜਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਸੱਤ ਠੀਕਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸਫ਼ਲਤਾਪੂਰਵਕ ਦੁਬਾਰਾ ਚਿਣ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਨਾਅਰਾ ਮਾਰਦੇ ਹਨ—"ਪਿੱਠੂ ਗਰਮ!" ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪੁਆਇੰਟ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੇਕਰ ਸਾਰੀਆਂ ਠੀਕਰੀਆਂ ਚਿਣਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਫ਼ੀਲਡਰ ਕਿਸੇ ਖਿਡਾਰੀ ਨੂੰ ਗੇਂਦ ਮਾਰ ਦੇਣ, ਤਾਂ ਉਹ ਟੀਮ ਆਊਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਰੋਧੀ ਟੀਮ ਦੀ ਵਾਰੀ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਸਰੀਰਕ ਮਹੱਤਤਾ
ਪਿੱਠੂ ਗਰਮ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਔਖੇ ਹਾਲਾਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਧੀਰਜ ਨਾਲ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਸਾਧਣਾ, ਤੇਜ਼ ਦੌੜਨਾ ਅਤੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦਾ ਬਚਾਅ ਕਰਨਾ ਸਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਆਪਸੀ ਭਾਈਚਾਰਕ ਸਾਂਝ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਬਹੁਤ ਸਿਹਤਮੰਦ ਦੇਸੀ ਖੇਡ ਹੈ।
ਹਵਾਲੇ
- ਡਾ. ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ (2004), ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕਧਾਰਾ ਵਿਸ਼ਵ ਕੋਸ਼, ਨੈਸ਼ਨਲ ਬੁੱਕ ਟਰੱਸਟ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ।
- ਸੁਖਦੇਵ ਮਾਦਪੁਰੀ (2005), ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਵਿਰਾਸਤੀ ਖੇਡਾਂ, ਚੇਤਨਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਲੁਧਿਆਣਾ।
- ਭੁਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਖਹਿਰਾ (2002), ਲੋਕਧਾਰਾ ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ, ਪਟਿਆਲਾ.