ਭੂਮਿਕਾ
ਪੰਜਾਬ ਰਿਆਸਤੀ ਪ੍ਰਜਾ ਮੰਡਲ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਸੰਗਰਾਮ ਵਿੱਚ ਦੇਸੀ ਰਿਆਸਤਾਂ ਦੇ ਗ਼ਰੀਬ ਕਿਸਾਨਾਂ, ਮੁਜ਼ਾਰਿਆਂ ਅਤੇ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਤਾਨਾਸ਼ਾਹੀ ਰਾਜਿਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਅਤੇ ਲੰਮੀ ਜਨਤਕ ਲਹਿਰ ਸੀ। ਜਿੱਥੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜਾਈ ਚੱਲ ਰਹੀ ਸੀ, ਉੱਥੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖ ਅਤੇ ਮੁਸਲਿਮ ਰਿਆਸਤਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਪਟਿਆਲਾ, ਨਾਭਾ, ਜੀਂਦ, ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ, ਕਪੂਰਥਲਾ ਅਤੇ ਮਾਲੇਰਕੋਟਲਾ) ਦੇ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਹੀ ਮਹਾਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਜਗੀਰਦਾਰੀ ਜ਼ੁਲਮਾਂ, ਬੇਗਾਰ (ਮੁਫ਼ਤ ਮਜ਼ਦੂਰੀ) ਅਤੇ ਅੰਨ੍ਹੇਵਾਹ ਟੈਕਸਾਂ ਦੀ ਚੱਕੀ ਵਿੱਚ ਪਿਸ ਰਹੇ ਸਨ।
ਸਥਾਪਨਾ ਅਤੇ ਉਦੇਸ਼ (1928)
- ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਭੁਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਅੱਤਿਆਚਾਰਾਂ ਤੋਂ ਤੰਗ ਆ ਕੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਅਤੇ ਅਕਾਲੀ ਆਗੂਆਂ ਨੇ ਇੱਕ ਸਾਂਝੀ ਸਿਆਸੀ ਜਥੇਬੰਦੀ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ।
- 17 ਜੁਲਾਈ 1928 ਨੂੰ ਮਾਨਸਾ ਮੰਡੀ ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਇਕੱਠ ਦੌਰਾਨ 'ਪੰਜਾਬ ਰਿਆਸਤੀ ਪ੍ਰਜਾ ਮੰਡਲ' ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ ਗਈ।
- ਉੱਘੇ ਸਮਾਜ ਸੁਧਾਰਕ ਅਤੇ ਦੇਸ਼-ਭਗਤ ਸਰਦਾਰ ਸੇਵਾ ਸਿੰਘ ਠੀਕਰੀਵਾਲਾ ਨੂੰ ਇਸਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਅਤੇ ਭਗਵਾਨ ਸਿੰਘ ਲੌਂਗੋਵਾਲੀਆ ਨੂੰ ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ।
- ਮੁੱਖ ਮੰਗਾਂ: ਰਿਆਸਤਾਂ ਵਿੱਚ ਜਮਹੂਰੀ ਹੱਕ ਬਹਾਲ ਕਰਨਾ, ਬੇਗਾਰ ਬੰਦ ਕਰਨਾ, ਪ੍ਰੈੱਸ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇਣਾ ਅਤੇ ਜ਼ਮੀਨ ਵਾਹੁਣ ਵਾਲੇ ਮੁਜ਼ਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਮਾਲਕੀ ਦੇਣਾ।
ਸਰਦਾਰ ਸੇਵਾ ਸਿੰਘ ਠੀਕਰੀਵਾਲਾ ਦੀ ਲਾਸਾਨੀ ਸ਼ਹਾਦਤ
- ਮਹਾਰਾਜਾ ਭੁਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪ੍ਰਜਾ ਮੰਡਲ ਦੇ ਆਗੂਆਂ 'ਤੇ ਸਖ਼ਤ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀਆਂ ਅਤੇ ਸੇਵਾ ਸਿੰਘ ਠੀਕਰੀਵਾਲਾ ਨੂੰ ਝੂਠੇ ਮੁਕੱਦਮੇ ਬਣਾ ਕੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਜੇਲ੍ਹ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ।
- 1933 ਵਿੱਚ ਠੀਕਰੀਵਾਲਾ ਜੀ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰਕੇ ਪਟਿਆਲਾ ਦੀ ਕੇਂਦਰੀ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
- ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਰਾਜਸੀ ਕੈਦੀਆਂ ਨਾਲ ਹੁੰਦੇ ਅਣਮਨੁੱਖੀ ਵਿਹਾਰ ਵਿਰੁੱਧ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ।
- ਲਗਭਗ 9 ਮਹੀਨੇ ਲੰਮੀ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਦੌਰਾਨ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਹਕੂਮਤ ਅਤੇ ਪਟਿਆਲਾ ਦਰਬਾਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤਸੀਹੇ ਦਿੱਤੇ, ਪਰ ਉਹ ਅਡੋਲ ਰਹੇ। ਅੰਤ 19-20 ਜਨਵਰੀ 1934 ਦੀ ਦਰਮਿਆਨੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਸੇਵਾ ਸਿੰਘ ਠੀਕਰੀਵਾਲਾ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਨੇ ਪੂਰੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਲਾ ਦਿੱਤੀ।
ਮੁਜ਼ਾਰਾ ਲਹਿਰ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਜਿੱਤ
ਪ੍ਰਜਾ ਮੰਡਲ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਮਸ਼ਹੂਰ ਮੁਜ਼ਾਰਾ ਲਹਿਰ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ। ਕਾਮਰੇਡ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਸੁਤੰਤਰ ਅਤੇ ਧਰਮ ਸਿੰਘ ਫ਼ੱਕਰ ਵਰਗੇ ਆਗੂਆਂ ਨੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਸੰਗਠਿਤ ਕੀਤਾ ਕਿ "ਜੋ ਜ਼ਮੀਨ ਵਾਹੇ, ਓਹੀ ਜ਼ਮੀਨ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੋਵੇ।" ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਦੋਂ 1948 ਵਿੱਚ ਪੈਪਸੂ (PEPSU) ਬਣਿਆ, ਤਾਂ ਪ੍ਰਜਾ ਮੰਡਲ ਦੇ ਦਬਾਅ ਸਦਕਾ ਰਿਆਸਤਾਂ ਖ਼ਤਮ ਹੋਈਆਂ ਅਤੇ ਲੱਖਾਂ ਗ਼ਰੀਬ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਦੀ ਮਾਲਕੀ ਦੇ ਹੱਕ ਮਿਲੇ।
ਹਵਾਲੇ
- ਡਾ. ਰਮੇਸ਼ ਵਾਲੀਆ (1972), Praja Mandal Movement in East Punjab States, Punjabi University Patiala.
- ਮਾਸਟਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ (1980), Punjab Peasant in Freedom Struggle (Vol. 2), People’s Publishing House.
- ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਜਸਵੰਤ (1984), ਅਮਰ ਸ਼ਹੀਦ ਸਰਦਾਰ ਸੇਵਾ ਸਿੰਘ ਠੀਕਰੀਵਾਲਾ, ਪਟਿਆਲਾ.