ਪੰਜਾਬੀ ਬੁਝਾਰਤਾਂ (ਬੋਧਿਕ ਅਤੇ ਮਨੋਰੰਜਕ ਲੋਕ-ਕਾਵਿ)
ਬੁਝਾਰਤ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕਧਾਰਾ ਅਤੇ ਮੌਖਿਕ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਉਹ ਚਮਤਕਾਰੀ, ਬੋਧਿਕ ਅਤੇ ਤੁਕਾਂਤਕ ਕਾਵਿ-ਰੂਪ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਵਸਤੂ, ਵਰਤਾਰੇ ਜਾਂ ਜੀਵ ਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਨਾਂ ਲੈਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਸੰਕੇਤਕ, ਅਲੰਕਾਰਿਕ ਅਤੇ ਰਹੱਸਮਈ ਅੰਦਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਸੁਣਨ ਵਾਲਾ ਆਪਣੀ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਉਸਦਾ ਭੇਤ ਖੋਲ੍ਹ ਸਕੇ। 'ਬੁਝਾਰਤ' ਸ਼ਬਦ ਪੰਜਾਬੀ ਧਾਤੂ 'ਬੁੱਝਣ' (ਸਮਝਣ, ਸੋਚਣ ਜਾਂ ਭੇਤ ਪਾਉਣ) ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ।
ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਰਵਾਇਤੀ ਪੇਂਡੂ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਸਰਦੀਆਂ ਦੀਆਂ ਲੰਮੀਆਂ ਰਾਤਾਂ ਨੂੰ ਕਣਕ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਦਿਆਂ, ਚਰਖਾ ਕੱਤਦਿਆਂ ਜਾਂ ਚੁੱਲ੍ਹੇ-ਚੌਂਕੇ ਦੁਆਲੇ ਅੱਗ ਸੇਕਦਿਆਂ ਦਾਦੀਆਂ-ਨਾਨੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ "ਬਾਤਾਂ ਪਾਉਣਾ" ਅਤੇ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਬੁਝਾਉਣਾ ਪਰਿਵਾਰਕ ਸਾਂਝ ਅਤੇ ਦਿਮਾਗ਼ੀ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਪਾਠਸ਼ਾਲਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।
---
ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵੰਨਗੀਆਂ ਅਤੇ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਸੰਗ੍ਰਹਿ
1. ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਰਵਾਇਤੀ ਪੇਂਡੂ ਸੰਦਾਂ ਬਾਰੇ
#### (ੳ) ਚਰਖਾ
"ਇੱਕ ਜਨਾਵਰ ਐਸਾ, ਜਿਸਦੇ ਹੱਡੀ ਨਾ ਮਾਸ,
ਖਾਂਦਾ ਪੀਂਦਾ ਕੱਖ ਨਹੀਂ, ਕਰਦਾ ਲੱਖਾਂ ਦਾ ਕੰਮ!"
ਉੱਤਰ: ਚਰਖਾ
#### (ਅ) ਮਧਾਣੀ ਅਤੇ ਚਾਟੀ
"ਚਾਰ ਕੰਧਾਂ ਬਿਨ ਬੂਹੇ ਦੀਆਂ, ਵਿਚ ਪਰੀਆਂ ਕਰਦੀਆਂ ਨਾਚ,
ਇੱਕ ਪਰੀ ਦਾ ਲੱਕ ਪਤਲਾ, ਦੂਜੀ ਕਰਦੀ ਰਾਜ!"
ਉੱਤਰ: ਚਾਟੀ ਅਤੇ ਮਧਾਣੀ
#### (ੲ) ਹਲ਼ ਅਤੇ ਹਲਟ
"ਲੱਕੜ ਦੀ ਘੋੜੀ, ਲੋਹੇ ਦੀ ਲਗਾਮ,
ਧਰਤੀ ਚੀਰਦੀ ਜਾਵੇ, ਬਿਨਾਂ ਆਰਾਮ!"
ਉੱਤਰ: ਹਲ਼
#### (ਸ) ਚੱਕੀ
"ਦੋ ਪੁੜ ਪੱਥਰ ਦੇ, ਇੱਕੋ ਧੁਰੇ 'ਤੇ ਘੁੰਮਦੇ,
ਮੂੰਹ 'ਚ ਦਾਣੇ ਪਾਓ, ਥੱਲੇ ਆਟਾ ਚੁੰਮਦੇ!"
ਉੱਤਰ: ਆਟਾ ਪੀਹਣ ਵਾਲੀ ਹੱਥ-ਚੱਕੀ
---
2. ਕੁਦਰਤੀ ਵਰਤਾਰੇ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਬਾਰੇ
#### (ੳ) ਤਾਰੇ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼
"ਨੀਲੀ ਛੱਤਰੀ ਉੱਤੇ ਚਿੱਟੇ ਚੌਲ ਖਿਲਰੇ,
ਦਿਨੇ ਕੋਈ ਨਾ ਲੱਭੇ, ਰਾਤੀਂ ਆਣ ਮਿਲੇ!"
ਉੱਤਰ: ਤਾਰੇ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼
#### (ਅ) ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਧੁੱਪ
"ਸੋਨੇ ਦਾ ਥਾਲ਼, ਸਾਰੇ ਜੱਗ 'ਚ ਘੁੰਮਦਾ,
ਨਦੀਆਂ ਨਾਲੇ ਪਾਰ ਕਰੇ, ਪੈਰ ਕਿਸੇ ਨਾ ਚੁੰਮਦਾ!"
ਉੱਤਰ: ਸੂਰਜ
#### (ੲ) ਧੂੰਆਂ
"ਬਾਪੂ ਜੰਮਿਆ ਨਹੀਂ, ਪੁੱਤ ਛੱਤ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ!"
ਉੱਤਰ: ਅੱਗ ਅਤੇ ਧੂੰਆਂ
---
3. ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਬਾਰੇ ਬੁਝਾਰਤਾਂ
#### (ੳ) ਅੱਖਾਂ
"ਦੋ ਕਟੋਰੇ ਧੁੰਦਲੇ, ਚੜ੍ਹੇ ਚੁਬਾਰੇ ਬਹਿਣ,
ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਵੇਖਦੇ, ਪਰ ਆਪ ਨਾ ਬੋਲਣ ਕਹਿਣ!"
ਉੱਤਰ: ਅੱਖਾਂ
#### (ਅ) ਜੀਭ ਅਤੇ ਦੰਦ
"ਬੱਤੀ ਸਿਪਾਹੀ ਇੱਕੋ ਘਰ 'ਚ, ਵਿਚ ਲਾਲ ਪਰੀ ਮੁਸਕਾਵੇ,
ਜੇਕਰ ਲਾਲ ਪਰੀ ਹਿੱਲ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਦੁਨੀਆ 'ਚ ਹੱਲਚਲ ਮਚਾਵੇ!"
ਉੱਤਰ: ਦੰਦ ਅਤੇ ਜੀਭ
#### (ੲ) ਵਾਲ ਅਤੇ ਕੰਘੀ
"ਕਾਲ਼ਾ ਜੰਗਲ ਬੜਾ ਘਣਾ, ਵਿੱਚ ਚੱਲੇ ਚਾਂਦੀ ਦਾ ਹਲ਼,
ਜਿੱਧਰ-ਜਿੱਧਰ ਹਲ਼ ਫਿਰੇ, ਸਿੱਧੇ ਹੋਵਣ ਸਾਰੇ ਵੱਲ!"
ਉੱਤਰ: ਸਿਰ ਦੇ ਵਾਲ ਅਤੇ ਕੰਘੀ
---
4. ਖਾਣ-ਪੀਣ ਅਤੇ ਫ਼ਸਲਾਂ ਬਾਰੇ
#### (ੳ) ਮੱਕੀ ਦੀ ਛੱਲੀ
"ਹਰੀ ਸੀ ਮਨ ਭਰੀ ਸੀ, ਮੋਤੀਆਂ ਨਾਲ ਜੜੀ ਸੀ,
ਰਾਜਾ ਜੀ ਦੇ ਬਾਗ਼ ਵਿੱਚ, ਦੁਸ਼ਾਲਾ ਓੜ੍ਹੇ ਖੜ੍ਹੀ ਸੀ!"
ਉੱਤਰ: ਮੱਕੀ ਦੀ ਛੱਲੀ
#### (ਅ) ਗੰਨਾ
"ਪੋਰੀ-ਪੋਰੀ ਗੰਢਾਂ ਬੱਝੀਆਂ, ਮਿੱਠਾ-ਮਿੱਠਾ ਰਸ,
ਚੂਪੇ ਜਿਹੜਾ ਸ਼ੌਕ ਨਾਲ, ਦੇਵੇ ਦਿਲ ਨੂੰ ਚਸ!"
ਉੱਤਰ: ਕਮਾਦ (ਗੰਨਾ)
#### (ੲ) ਹੁੱਕਾ
"ਨਿੱਕੀ ਜਿਹੀ ਕੁੜੀ, ਢਿੱਡ 'ਚ ਪਾਣੀ, ਸਿਰ 'ਤੇ ਅੱਗ!"
ਉੱਤਰ: ਹੁੱਕਾ
---
ਬੋਧਿਕ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾਈ ਮਹੱਤਵ
ਪੰਜਾਬੀ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲੁਕਵੀਂ ਤੁਲਨਾ (Metaphor), ਕਲਪਨਾ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾਈ ਸ਼ਬਦ-ਭੰਡਾਰ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਬਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ-ਮਨ ਕਿੰਨਾ ਨਿਰੀਖਣਸ਼ੀਲ ਅਤੇ ਕਾਵਿਕ ਰੁਚੀਆਂ ਵਾਲਾ ਸੀ।