ਘੋੜੀਆਂ (ਮੁੰਡੇ ਦੇ ਵਿਆਹ ਦੇ ਰਵਾਇਤੀ ਲੋਕ-ਗੀਤ: ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਸੰਗ੍ਰਹਿ, ਰਸਮਾਂ ਅਤੇ 40 ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਲੋਕ-ਗੀਤ ਉਦਾਹਰਣਾਂ)
ਘੋੜੀਆਂ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕਧਾਰਾ, ਲੋਕ-ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਵਿਆਹ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਲਾੜੇ (ਮੁੰਡੇ) ਦੇ ਘਰ ਗਾਏ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ, ਉਤਸ਼ਾਹਪੂਰਨ ਅਤੇ ਮਾਣ-ਮੱਤੇ ਗੀਤ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਲੜਕੀ ਦੇ ਵਿਆਹ ਸਮੇਂ 'ਸੁਹਾਗ' ਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਬਿਲਕੁਲ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੜਕੇ ਦੇ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਕੁਝ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ਾਮਾਂ ਨੂੰ ਔਰਤਾਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋ ਕੇ ਲਾੜੇ ਦੇ ਰੂਪ-ਰੰਗ, ਸ਼ਿੰਗਾਰ, ਸਿਹਰਾਬੰਦੀ, ਘੋੜੀ ਚੜ੍ਹਨ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਖ਼ੁਸ਼ਹਾਲੀ ਦੇ ਜਸ਼ਨ ਵਿੱਚ 'ਘੋੜੀਆਂ' ਗਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਤੇ ਜੁਝਾਰੂ ਪਿਛੋਕੜ ਵਿੱਚ 'ਘੋੜੇ' ਜਾਂ 'ਘੋੜੀ' ਨੂੰ ਬਹਾਦਰੀ, ਰਜਵਾੜਾਸ਼ਾਹੀ ਅਤੇ ਸ਼ਾਹੀ ਸਵਾਰੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਵਿਆਹ ਦੇ ਦਿਨ ਲਾੜੇ ਨੂੰ ਇੱਕ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਵਾਂਗ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਕੇ ਘੋੜੀ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਨਵੇਂ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਜਿੱਤ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸੰਭਾਲਣ ਲਈ ਕਦਮ ਰੱਖ ਰਿਹਾ ਹੈ।
---
ਗੁਰਮਤਿ ਵਿੱਚ 'ਘੋੜੀਆਂ' ਬਾਣੀ ਦਾ ਅਧਿਆਤਮਕ ਦਰਸ਼ਨ
ਘੋੜੀਆਂ ਕੇਵਲ ਲੋਕ-ਕਾਵਿ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ ਰਹੀਆਂ, ਸਗੋਂ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਚੌਥੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਇਸ ਹਰਮਨ-ਪਿਆਰੇ ਕਾਵਿ-ਰੂਪ ਨੂੰ ਅਪਣਾ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਰਾਗੁ ਵਡਹੰਸੁ (ਅੰਗ 575–576) ਵਿੱਚ 'ਘੋੜੀਆਂ' ਨਾਮਕ ਅਲੌਕਿਕ ਬਾਣੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ।
ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਦੁਨਿਆਵੀ ਵਿਆਹ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ ਨੂੰ ਅਧਿਆਤਮਕ ਅਰਥ ਬਖ਼ਸ਼ੇ:
- ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਇੱਕ 'ਦੇਹ ਘੋੜੀ' (ਦੇਹ ਤੇਜਣਿ) ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
- ਗੁਰੂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਧਰਮ ਇਸ ਘੋੜੀ ਦੀ 'ਕਾਠੀ' ਅਤੇ 'ਜੀਨ' ਹਨ।
- ਸਤਿਸੰਗਤ ਅਸਲ 'ਜੰਞ' ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਜੀਵ-ਆਤਮਾ ਰੱਬੀ ਮਿਲਾਪ ਦੇ ਆਨੰਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੀ ਹੈ:
"ਦੇਹ ਤੇਜਣਿ ਜੀ ਰਾਮਿ ਉਪਾਈਆ ਰਾਮ ॥
ਧੰਨੁ ਮਾਣਸ ਜਨਮੁ ਪੁੰਨਿ ਪਾਈਆ ਰਾਮ ॥
ਦੇਹ ਕੰਚਨ ਜੀ ਜੀਤੁ ਹਰਿ ਰੰਗੁ ਲਾਇਆ ਰਾਮ ॥" (ਅੰਗ 575)
---
ਰਸਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਘੋੜੀਆਂ ਦਾ ਵਰਗੀਕਰਨ
ਵਿਆਹ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੜਾਵਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਘੋੜੀਆਂ ਨੂੰ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ 8 ਮੁੱਖ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ:
- ਜਨਮ ਅਤੇ ਲਾਡ-ਪਿਆਰ ਦੀਆਂ ਘੋੜੀਆਂ (Birth & Childhood Blessings)
- ਮਾਈਆਂ ਪੈਣ ਅਤੇ ਵਟਣਾ ਮਲਣ ਦੀਆਂ ਘੋੜੀਆਂ (Vatna & Haldi Rituals)
- ਖਾਰੇ ਚੜ੍ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਦੀਆਂ ਘੋੜੀਆਂ (Khara Charhna & Ceremonial Bath)
- ਸਿਹਰਾਬੰਦੀ ਅਤੇ ਦਸਤਾਰ ਸਜਾਉਣ ਦੀਆਂ ਘੋੜੀਆਂ (Sehra-Bandi & Royal Crown)
- ਸੁਰਮਾ ਪਾਉਣ ਦੀਆਂ ਘੋੜੀਆਂ (Surma Application by Sisters-in-law)
- ਘੋੜੀ ਚੜ੍ਹਨ ਅਤੇ ਸਵਾਰੀ ਦੀਆਂ ਘੋੜੀਆਂ (Mounting the Decorated Mare)
- ਵਾਗ ਫੜਾਈ ਅਤੇ ਭੈਣਾਂ ਦੇ ਸ਼ਗਨਾਂ ਦੀਆਂ ਘੋੜੀਆਂ (Vaag Pharai & Sisterly Devotion)
- ਜੰਞ ਰਵਾਨਗੀ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਵਾਰਨ ਦੀਆਂ ਘੋੜੀਆਂ (Departure & Welcoming the Doli)
---
ਘੋੜੀਆਂ ਦੇ 40 ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਲੋਕ-ਗੀਤ ਨਮੂਨੇ (Corpus of 40 Iconic Ghorian)
ਹੇਠਾਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖਿੱਤਿਆਂ (ਮਾਝਾ, ਮਾਲਵਾ, ਦੁਆਬਾ ਅਤੇ ਪੁਆਧ) ਤੋਂ ਇਕੱਤਰ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ 40 ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਘੋੜੀਆਂ ਦੇ ਪੂਰੇ ਬੋਲ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਦਰਜ ਹਨ:
---
ਸ਼੍ਰੇਣੀ 1: ਜਨਮ, ਬਚਪਨ ਅਤੇ ਮਾਂ ਦੀਆਂ ਅਸੀਸਾਂ
#### 1. ਹਰਿਆ ਨੀ ਮਾਲਣ (ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਘੋੜੀ)
"ਹਰਿਆ ਨੀ ਮਾਲਣ, ਹਰਿਆ ਨੀ ਭੈਣੇ,
ਹਰਿਆ ਤੇ ਭਾਗੀਂ ਭਰਿਆ!
ਜਿਸ ਦਿਹਾੜੇ ਮੇਰਾ ਬੰਨਾ ਜੰਮਿਆ,
ਸੋਈਓ ਦਿਹਾੜਾ ਭਾਗੀਂ ਭਰਿਆ!
ਜੰਮਦਾ ਤਾਂ ਬੰਨਾ ਦੁੱਧੇ ਨ੍ਹਾਤਾ,
ਵੱਡਾ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਬਾਗ਼ਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ!
ਸੀਸ ਗੁੰਦਾਇਆ ਬੰਨੇ ਬਾਗ਼ਾਂ ਵਾਲੀ ਮਾਲਣ,
ਸਿਹਰਾ ਸਜਾਇਆ ਮੇਰੇ ਬੰਨੇ ਦੇ!"
#### 2. ਜਿਸ ਦਿਹਾੜੇ ਮੇਰਾ ਲਾਡਲਾ ਜੰਮਿਆ
"ਜਿਸ ਦਿਹਾੜੇ ਮੇਰਾ ਲਾਡਲਾ ਜੰਮਿਆ,
ਘਰ-ਘਰ ਵੰਡੀ ਗਈ ਗੁੜ ਦੀ ਭੇਲੀ!
ਦਾਦੀ ਨੇ ਪੋਤੇ ਦੇ ਸ਼ਗਨ ਮਨਾਏ,
ਮਾਂ ਨੇ ਚੁੰਮਿਆ ਮੱਥਾ ਸੁਨਹਿਰੀ!"
#### 3. ਦੁੱਧ ਕਟੋਰੇ ਪੀ ਵੇ ਬੰਨਿਆ
"ਦੁੱਧ ਕਟੋਰੇ ਪੀ ਵੇ ਬੰਨਿਆ, ਮਾਂ ਤੇਰੇ ਬਲਿਹਾਰੇ ਜਾਵੇ!
ਸੋਹਣੇ-ਸੋਹਣੇ ਮੁੱਖੜੇ ਉੱਤੋਂ, ਸਾਰਾ ਜੱਗ ਵਾਰਿਆ ਜਾਵੇ!
ਜੀਵੇ ਤੇਰਾ ਬਾਪ ਸੁਹਾਗਾ, ਜਿਸਨੇ ਇਹ ਕਾਜ ਰਚਾਇਆ!"
#### 4. ਚੰਨ ਵਰਗਾ ਮੁੱਖੜਾ ਮੇਰੇ ਵੀਰੇ ਦਾ
"ਚੰਨ ਵਰਗਾ ਮੁੱਖੜਾ ਮੇਰੇ ਵੀਰੇ ਦਾ,
ਤਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜਿਵੇਂ ਚੰਨ ਚਮਕੇ!
ਜਿੱਧਰ-ਜਿੱਧਰ ਮੇਰਾ ਵੀਰਾ ਲੰਘਦਾ,
ਸਾਰਾ ਪਿੰਡ ਝੁਕ-ਝੁਕ ਵੇਖੇ!"
#### 5. ਨਿੱਕੀ ਜਿਹੀ ਉਮਰੇ ਕਾਜ ਰਚਾਇਆ
"ਨਿੱਕੀ ਜਿਹੀ ਉਮਰੇ ਕਾਜ ਰਚਾਇਆ,
ਬਾਬਲ ਮੇਰੇ ਨੇ ਸ਼ਾਨ ਵਧਾਈ!
ਭੈਣਾਂ ਖੜ੍ਹੀਆਂ ਸ਼ਗਨ ਮਨਾਵਣ,
ਵਿਹੜੇ ਵਿੱਚ ਰੌਣਕ ਆਈ!"
---
ਸ਼੍ਰੇਣੀ 2: ਮਾਈਆਂ ਪੈਣਾ ਅਤੇ ਵਟਣਾ ਮਲਣਾ (Vatna Rites)
#### 6. ਚੰਬੇ ਦੀ ਝਾੜੀ ਵੇ ਵੀਰਾ ਤੇਲ ਚੜ੍ਹਾਵਾਂ
"ਚੰਬੇ ਦੀ ਝਾੜੀ ਵੇ ਵੀਰਾ ਤੇਲ ਚੜ੍ਹਾਵਾਂ,
ਮਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਦੀਆਂ ਆਸਾਂ ਪੁਗਾਵਾਂ!
ਹਲਦੀ ਮਲਾਂ ਤੇਰੇ ਸੋਹਣੇ ਅੰਗਾਂ 'ਤੇ,
ਕੱਢਾਂ ਰੂਪ ਸੁਨਹਿਰੇ ਰੰਗਾਂ 'ਤੇ!"
#### 7. ਪੀਲੀ ਪੀਲੀ ਹਲਦੀ ਮਲੋ ਨੀ ਭੈਣੋ
"ਪੀਲੀ ਪੀਲੀ ਹਲਦੀ ਮਲੋ ਨੀ ਭੈਣੋ,
ਵੀਰਾ ਸਾਡਾ ਲਾਡਲਾ ਚੜ੍ਹਿਆ ਮਾਈਆਂ!
ਚਾਚੀਆਂ ਤਾਈਆਂ ਮੰਗਣ ਅਸੀਸਾਂ,
ਰੱਬ ਨੇ ਸੁਣੀਆ ਸਾਡੀਆਂ ਦੁਆਈਆਂ!"
#### 8. ਵਟਣਾ ਮਲਦੀ ਮਾਂ ਸੁਹਾਗਣ
"ਵਟਣਾ ਮਲਦੀ ਮਾਂ ਸੁਹਾਗਣ, ਅੱਥਰੂ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਦੇ ਵਹਿੰਦੇ!
ਜਿਸ ਪੁੱਤ ਨੂੰ ਗੋਦੀ ਖਿਡਾਇਆ, ਅੱਜ ਕਾਜ ਰਚਾਉਂਦੇ ਵੇਂਹਦੇ!
ਹੱਥੀਂ ਗਾਨਾ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਵੀਰਾ, ਸ਼ਗਨਾਂ ਦੇ ਗੀਤ ਗਵਾਂਦੇ!"
#### 9. ਗਾਨਾ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਸੋਨੇ ਦਾ
"ਗਾਨਾ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਸੋਨੇ ਦਾ, ਵਿੱਚ ਮੋਤੀਆਂ ਦੀ ਲੜੀ!
ਵੀਰਾ ਮੇਰਾ ਵਿਆਹਣ ਚੱਲਿਆ, ਸ਼ਗਨਾਂ ਦੀ ਆਈ ਘੜੀ!"
#### 10. ਤੇਲ ਚੜ੍ਹਾਵਣ ਚਾਚੀਆਂ-ਤਾਈਆਂ
"ਤੇਲ ਚੜ੍ਹਾਵਣ ਚਾਚੀਆਂ-ਤਾਈਆਂ, ਭਰ-ਭਰ ਕੌਲੀਆਂ ਤੇਲ ਦੀਆਂ!
ਵੀਰੇ ਸਾਡੇ ਦਾ ਰੂਪ ਨਿਖਰਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਕਲੀਆਂ ਚੰਬੇ ਦੀਆਂ!"
---
ਸ਼੍ਰੇਣੀ 3: ਖਾਰੇ ਚੜ੍ਹਨਾ ਅਤੇ ਇਸ਼ਨਾਨ (Khara Ritual)
#### 11. ਖਾਰੇ ਤੇ ਬੈਠਾ ਮੇਰਾ ਸੋਹਣਾ ਵੀਰਾ
"ਖਾਰੇ ਤੇ ਬੈਠਾ ਮੇਰਾ ਸੋਹਣਾ ਵੀਰਾ,
ਮਾਮੇ ਨੇ ਦਿੱਤਾ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਾ!
ਖਾਰੇ ਤੋਂ ਲੱਥਾ ਤਾਂ ਦੀਵੇ ਭੰਨੇ,
ਬਲਾਵਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਦੂਰ ਹਟਾ!"
#### 12. ਮਾਮਾ ਆਇਆ ਕੰਬਲ ਲੈ ਕੇ
"ਮਾਮਾ ਆਇਆ ਕੰਬਲ ਲੈ ਕੇ, ਖਾਰੇ ਤੋਂ ਵੀਰਾ ਲਾਹਿਆ!
ਸ਼ਗਨਾਂ ਦਾ ਰੁਪੱਈਆ ਝੋਲੀ ਪਾਇਆ, ਨਾਨਕਿਆਂ ਨੇ ਮਾਣ ਵਧਾਇਆ!"
#### 13. ਨ੍ਹਾ ਕੇ ਨਿਕਲਿਆ ਮੇਰਾ ਬੰਨਾ
"ਨ੍ਹਾ ਕੇ ਨਿਕਲਿਆ ਮੇਰਾ ਬੰਨਾ, ਰੂਪ ਪਿਆ ਲਿਸ਼ਕੋਰਾਂ ਮਾਰੇ!
ਮਾਂ ਨੇ ਵਾਰ ਕੇ ਸੁੱਟੇ ਪੈਸੇ, ਸਦਕੇ ਜਾਣ ਭੈਣਾਂ ਸਾਰੇ!"
#### 14. ਖਾਰੇ ਦੀ ਚੌਂਕੀ ਚੰਨਣ ਦੀ
"ਖਾਰੇ ਦੀ ਚੌਂਕੀ ਚੰਨਣ ਦੀ, ਉੱਤੇ ਬੈਠਾ ਰਾਜ-ਕੁਮਾਰ!
ਧੋਤੀ ਪਿੰਡੀ ਕਸਤੂਰੀ ਵਾਲੀ, ਮਹਿਕ ਉੱਠਿਆ ਘਰ-ਬਾਰ!"
---
ਸ਼੍ਰੇਣੀ 4: ਸਿਹਰਾਬੰਦੀ ਅਤੇ ਦਸਤਾਰ ਸਜਾਉਣਾ (Sehra-Bandi)
#### 15. ਮੱਥੇ ਤੇ ਚਮਕਣ ਵਾਲ ਮੇਰੇ ਬੰਨੇ ਦੇ
"ਮੱਥੇ ਤੇ ਚਮਕਣ ਵਾਲ ਮੇਰੇ ਬੰਨੇ ਦੇ,
ਆਹਾ ਨੀ ਮੇਰੇ ਬੰਨੇ ਦੇ!
ਸੁਰਮਾ ਪਾਵੇ ਭਾਬੀ ਮਟਕ ਦੇ ਨਾਲ,
ਪੈਰ ਧਰੇ ਬੰਨਾ ਸ਼ਾਹੀ ਚਾਲ!
ਗਲ ਵਿੱਚ ਸੋਨੇ ਦੀ ਕੰਠੀ ਸੋਹੰਦੀ,
ਹੱਥ ਫੜੀ ਤਲਵਾਰ ਮੇਰੇ ਬੰਨੇ ਦੇ!"
#### 16. ਸਿਹਰਾ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਬਾਗ਼ਾਂ ਵਾਲੀ ਮਾਲਣ
"ਸਿਹਰਾ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਬਾਗ਼ਾਂ ਵਾਲੀ ਮਾਲਣ, ਫੁੱਲ ਚੁਣੇ ਗੁਲਾਬ ਦੇ!
ਵੀਰੇ ਸਾਡੇ ਦੇ ਮੱਥੇ ਸੋਹੰਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਪੰਜਾਬ ਦੇ!
ਭੈਣਾਂ ਬੰਨ੍ਹਣ ਸਿਹਰਾ ਲਾਡਾਂ ਨਾਲ, ਦੇ ਵੀਰਾ ਸ਼ਗਨ ਹਿਸਾਬ ਦੇ!"
#### 17. ਤੇਰੇ ਮੱਥੇ ਕਲਗ਼ੀ ਸੋਂਹਦੀ ਵੀਰਾ
"ਤੇਰੇ ਮੱਥੇ ਕਲਗ਼ੀ ਸੋਂਹਦੀ ਵੀਰਾ, ਦਸਤਾਰ ਸਜੀ ਗੁਲਾਬੀ!
ਜਦੋਂ ਤੁਰੇਂ ਤੂੰ ਘੋੜੀ ਚੜ੍ਹ ਕੇ, ਵੇਖੇ ਦੁਨੀਆ ਸਾਰੀ!"
#### 18. ਚੁਣ-ਚੁਣ ਮੋਤੀ ਸਿਹਰਾ ਗੁੰਦਿਆ
"ਚੁਣ-ਚੁਣ ਮੋਤੀ ਸਿਹਰਾ ਗੁੰਦਿਆ, ਵਿੱਚ ਸੱਚੇ ਮੋਤੀਆਂ ਦੀ ਛਾਪ!
ਜੀਵੇ ਮੇਰੇ ਵੀਰੇ ਦਾ ਬਾਬਲ, ਜਿਸਨੇ ਪੁੰਨ ਕਮਾਇਆ ਆਪ!"
#### 19. ਸੱਤ ਰੰਗੀ ਪੱਗੜੀ ਅੱਠਵਾਂ ਸਿਹਰੇ ਦਾ ਰੰਗ
"ਸੱਤ ਰੰਗੀ ਪੱਗੜੀ ਅੱਠਵਾਂ ਸਿਹਰੇ ਦਾ ਰੰਗ,
ਵੀਰਾ ਚੱਲਿਆ ਵਿਆਹਣ, ਖਿੜਿਆ ਸਾਰਾ ਅੰਗ!"
---
ਸ਼੍ਰੇਣੀ 5: ਸੁਰਮਾ ਪਾਉਣ ਦੀਆਂ ਘੋੜੀਆਂ (Surma Ceremony)
#### 20. ਭਾਬੀ ਸੁਹਾਗਣ ਸੁਰਮਾ ਪਾਵੇ
"ਭਾਬੀ ਸੁਹਾਗਣ ਸੁਰਮਾ ਪਾਵੇ, ਮਟਕ ਦੇ ਨਾਲ ਸਲਾਈ ਫੇਰੇ!
ਦੇਹ ਵੇ ਦਿਓਰਾ ਮੇਰਾ ਸ਼ਗਨ ਰੁਪੱਈਆ, ਨੈਣ ਸਲੋਨੇ ਤੇਰੇ!
ਜਿੱਥੇ ਜਾਵੇਂ ਜਿੱਤ ਕੇ ਆਵੇਂ, ਖ਼ੁਸ਼ੀਆਂ ਹੋਵਣ ਚਾਰੇ ਬੰਨੇ!"
#### 21. ਸੁਰਮਾ ਪਾਇਆ ਨੈਣ ਕਟੋਰੇ
"ਸੁਰਮਾ ਪਾਇਆ ਨੈਣ ਕਟੋਰੇ, ਨੈਣਾਂ 'ਚੋਂ ਨੂਰ ਬਰਸੇ!
ਸਾਲੀਆਂ ਵੇਖਣਗੀਆਂ ਜਦ ਲਾੜਾ, ਮਿਲਣੇ ਨੂੰ ਮਨ ਤਰਸੇ!"
#### 22. ਭਾਬੀ ਮੰਗੇ ਕੰਗਣਾ ਵੀਰਾ
"ਭਾਬੀ ਮੰਗੇ ਕੰਗਣਾ ਵੀਰਾ, ਸੁਰਮਾ ਪਾਉਣ ਦੇ ਬਦਲੇ!
ਵੀਰੇ ਨੇ ਕੱਢਿਆ ਸੋਨੇ ਦਾ ਛੱਲਾ, ਭਾਬੀ ਦੇ ਮਨ ਖਿੜ ਗਏ!"
---
ਸ਼੍ਰੇਣੀ 6: ਘੋੜੀ ਚੜ੍ਹਨਾ ਅਤੇ ਸ਼ਾਹੀ ਅਸਵਾਰੀ (Mounting the Mare)
#### 23. ਸੁਣ ਵੇ ਕਾਠੀ ਦਿਆ ਅਸਵਾਰਾ
"ਸੁਣ ਵੇ ਕਾਠੀ ਦਿਆ ਅਸਵਾਰਾ, ਘੋੜੀ ਤੇਰੀ ਸੋਂਹਦੀ!
ਸੋਨੇ ਦੀ ਕਾਠੀ ਰੁਪਈਏ ਦੀ ਜੀਨ,
ਘੋੜੀ ਦੁੜਾਵੇ ਮੇਰਾ ਬੀਰ ਪ੍ਰਵੀਨ!
ਪੈਰ ਧਰੇ ਘੋੜੀ ਨਾਚ ਕਰੰਦੀ,
ਲੋਕੀ ਵੇਂਹਦੇ ਖੜ੍ਹੇ ਜ਼ਮੀਨ!"
#### 24. ਨਿੱਕੀ ਨਿੱਕੀ ਬੂੰਦੀ, ਨਿਕਿਆ ਮੀਂਹ ਵੇ ਵਰ੍ਹੇ
"ਨਿੱਕੀ ਨਿੱਕੀ ਬੂੰਦੀ, ਨਿਕਿਆ ਮੀਂਹ ਵੇ ਵਰ੍ਹੇ,
ਮਾਂ ਵੇ ਸੁਹਾਗਣ ਤੇਰੇ ਸ਼ਗਨ ਕਰੇ!
ਮੱਥੇ ਤੇ ਸਿਹਰਾ ਮੇਰੇ ਬੰਨੇ ਦੇ ਸੋਹੰਦਾ,
ਭੈਣਾਂ ਸੁਹਾਗਣਾਂ ਵਾਗ ਫੜਨ ਖੜ੍ਹੀਆਂ!
ਪੀਲੀ ਪੀਲੀ ਦਾਲ ਤੇਰੀ ਘੋੜੀ ਚਰੇ,
ਭਾਬੀ ਸੁਹਾਗਣ ਤੈਨੂੰ ਸੁਰਮਾ ਪਾਵੇ!"
#### 25. ਚਿੱਟੀ ਘੋੜੀ ਸ਼ਾਹੀ ਠਾਠ
"ਚਿੱਟੀ ਘੋੜੀ ਸ਼ਾਹੀ ਠਾਠ, ਵੀਰਾ ਚੜ੍ਹਿਆ ਮਾਰ ਪਲਾਕੀ!
ਸਾਰੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਹੋ ਗਈ ਚਰਚਾ, ਲਾੜੇ ਦੀ ਅਣਖ ਅਵੱਲੀ!"
#### 26. ਘੋੜੀ ਨੱਚਦੀ ਟਾਪਾਂ ਮਾਰਦੀ
"ਘੋੜੀ ਨੱਚਦੀ ਟਾਪਾਂ ਮਾਰਦੀ, ਪੈਰਾਂ 'ਚ ਘੁੰਗਰੂ ਛਣਕਣ!
ਵੀਰਾ ਸਾਡਾ ਐਂ ਸੋਂਹਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਤਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਚੰਨ ਚਮਕਣ!"
#### 27. ਪੀਲੀ ਪੀਲੀ ਦਾਲ ਤੇਰੀ ਘੋੜੀ ਚਰੇ
"ਪੀਲੀ ਪੀਲੀ ਦਾਲ ਤੇਰੀ ਘੋੜੀ ਚਰੇ, ਸੋਨੇ ਦੀ ਖ਼ੁਰਲੀ 'ਚੋਂ ਖਾਵੇ!
ਵੀਰਾ ਮੇਰਾ ਛਤਰ ਝੁਲਾਵੇ, ਸਾਰਾ ਜੱਗ ਸਿਫ਼ਤਾਂ ਗਾਵੇ!"
---
ਸ਼੍ਰੇਣੀ 7: ਵਾਗ ਫੜਾਈ ਅਤੇ ਭੈਣਾਂ ਦੇ ਸ਼ਗਨ (Vaag Pharai)
#### 28. ਵਾਗ ਫੜਾਈ ਭੈਣਾਂ ਖੜ੍ਹੀਆਂ
"ਵਾਗ ਫੜਾਈ ਭੈਣਾਂ ਖੜ੍ਹੀਆਂ, ਦੇ ਵੀਰਾ ਸਾਡਾ ਨੇਕ!
ਸੋਨੇ ਦਾ ਕੰਗਣ ਦੇਹ ਵੇ ਵੀਰਾ, ਰੱਬ ਰੱਖੇ ਤੇਰੀ ਟੇਕ!
ਵਾਗ ਛੱਡਾਂ ਤਾਂ ਜੰਞ ਤੋਰਾਂ, ਲੈ ਕੇ ਆਵੀਂ ਭਾਬੀ ਸੋਹਣੀ!"
#### 29. ਵਾਗ ਮੋੜ ਲਿਆਵੀਂ ਵੀਰਾ
"ਵਾਗ ਮੋੜ ਲਿਆਵੀਂ ਵੀਰਾ, ਜਿੱਤ ਕੇ ਲਿਆਵੀਂ ਬਾਜ਼ੀ!
ਤੇਰੇ ਵਿਆਹ 'ਤੇ ਨੱਚਣ ਭੈਣਾਂ, ਹੋ ਗਿਆ ਕੁਨਬਾ ਰਾਜ਼ੀ!"
#### 30. ਭੈਣ ਖੜ੍ਹੀ ਅੱਗੇ ਘੋੜੀ ਦੇ
"ਭੈਣ ਖੜ੍ਹੀ ਅੱਗੇ ਘੋੜੀ ਦੇ, ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਫੜੀ ਲਗਾਮ!
ਵੀਰੇ ਨੇ ਝੋਲੀ ਨੋਟਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ, ਭੈਣ ਨੇ ਦਿੱਤੀ ਅਸੀਸ ਤਮਾਮ!"
#### 31. ਵੀਰਾ ਵਾਗ ਫੜਾਈ ਦਾ ਮੁੱਲ ਨਾ ਕੋਈ
"ਵੀਰਾ ਵਾਗ ਫੜਾਈ ਦਾ ਮੁੱਲ ਨਾ ਕੋਈ, ਇਹ ਤਾਂ ਭੈਣਾਂ ਦਾ ਪਿਆਰ ਹੈ!
ਜੁਗ-ਜੁਗ ਜੀਵੇ ਮੇਰਾ ਲਾਡਲਾ ਵੀਰਾ, ਤੂੰ ਹੀ ਸਾਡਾ ਸਰਦਾਰ ਹੈਂ!"
---
ਸ਼੍ਰੇਣੀ 8: ਜੰਞ ਰਵਾਨਗੀ, ਮਿਲਣੀ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਵਾਰਨਾ (Departure & Return)
#### 32. ਜੰਞ ਚੜ੍ਹੀ ਵੀਰੇ ਦੀ ਵੱਜਦੇ ਵਾਜੇ
"ਜੰਞ ਚੜ੍ਹੀ ਵੀਰੇ ਦੀ ਵੱਜਦੇ ਵਾਜੇ, ਨਗਾਰੇ ਵੱਜਣ ਸ਼ਹਿਨਾਈਆਂ!
ਅੱਗੇ-ਅੱਗੇ ਘੋੜੀ ਨੱਚਦੀ, ਪਿੱਛੇ ਬਰਾਤਾਂ ਆਈਆਂ!"
#### 33. ਚੱਲ ਵੇ ਵੀਰਾ ਕਾਜ ਰਚਾਈਏ
"ਚੱਲ ਵੇ ਵੀਰਾ ਕਾਜ ਰਚਾਈਏ, ਸਿਆਲਾਂ ਦੇ ਦੇਸ ਚੱਲੀਏ!
ਸੋਹਣੀ ਕੰਨਿਆ ਵਿਆਹ ਕੇ ਲਿਆਈਏ, ਮਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਦੀ ਪੁਗਾਈਏ!"
#### 34. ਕੁੜੀ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਪਿੰਡ ਢੁੱਕੀ ਘੋੜੀ
"ਕੁੜੀ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਪਿੰਡ ਢੁੱਕੀ ਘੋੜੀ, ਵੇਖਣ ਛੱਤਾਂ ਤੋਂ ਨਾਰਾਂ!
ਕਹਿੰਦੀਆਂ ਲਾੜਾ ਐਸਾ ਆਇਆ, ਜਿਵੇਂ ਫੁੱਲਾਂ ਭਰੀ ਬਹਾਰ ਆ!"
#### 35. ਪਾਣੀ ਵਾਰ ਬੰਨੇ ਦੀਏ ਮਾਏ (ਮੁੜਨ ਵੇਲੇ ਦੀ ਘੋੜੀ)
"ਪਾਣੀ ਵਾਰ ਬੰਨੇ ਦੀਏ ਮਾਏ, ਬੰਨਾ ਬੰਨੀ ਆਏ ਨੀ!
ਪਾਣੀ ਪੀ ਲੈ ਘੁੱਟ-ਘੁੱਟ ਮਾਏ, ਸ਼ਗਨ ਮਨਾ ਲੈ ਨੀ!
ਨੂੰਹ ਤੇਰੀ ਚੰਨ ਵਰਗੀ, ਘਰ ਵਿੱਚ ਲੱਛਮੀ ਲਿਆਏ ਨੀ!"
#### 36. ਡੋਲੀ ਉੱਤਰੀ ਵਿਹੜੇ ਵਿੱਚ
"ਡੋਲੀ ਉੱਤਰੀ ਵਿਹੜੇ ਵਿੱਚ, ਮਾਂ ਨੇ ਘੋਲ ਘੁਮਾਇਆ ਪਾਣੀ!
ਜੀਵੇ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤ ਦੀ ਜੋੜੀ, ਬਣ ਕੇ ਰਹੇ ਰਾਜਾ-ਰਾਣੀ!"
#### 37. ਆਓ ਨੀ ਭੈਣੋ ਸ਼ਗਨ ਮਨਾਓ
"ਆਓ ਨੀ ਭੈਣੋ ਸ਼ਗਨ ਮਨਾਓ, ਵੀਰਾ ਭਾਬੀ ਲਿਆਇਆ!
ਵੰਡੋ ਲੱਡੂ ਵੰਡੋ ਸ਼ੱਕਰ, ਘਰ-ਘਰ ਨੂਰ ਛਾਇਆ!"
#### 38. ਜੋੜੀ ਜੀਵੇ ਜੱਗ 'ਤੇ ਸਦਾ
"ਜੋੜੀ ਜੀਵੇ ਜੱਗ 'ਤੇ ਸਦਾ, ਲੱਖ-ਲੱਖ ਮਿਲਣ ਵਧਾਈਆਂ!
ਮਾਂ-ਬਾਪ ਦੇ ਸਿਰ ਛਤਰ ਝੁਲੇ, ਖ਼ੁਸ਼ੀਆਂ ਘਰ ਵਿੱਚ ਆਈਆਂ!"
#### 39. ਤੇਰੇ ਵਿਹੜੇ ਵਜਦੀ ਸ਼ਹਿਨਾਈ
"ਤੇਰੇ ਵਿਹੜੇ ਵਜਦੀ ਸ਼ਹਿਨਾਈ, ਵੀਰਾ ਤੂੰ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ!
ਗਲ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਹਾਰ ਫੁੱਲਾਂ ਦਾ, ਮੱਥੇ ਸਿਹਰੇ ਦਾ ਉਜਾਲਾ!"
#### 40. ਅਸੀਸਾਂ ਦੇਵਣ ਕੁਲ ਸੁਆਣੀਆਂ
"ਅਸੀਸਾਂ ਦੇਵਣ ਕੁਲ ਸੁਆਣੀਆਂ, ਦੁੱਧ ਪੁੱਤ ਨਾਲ ਫਲੋ!
ਕਦੇ ਨਾ ਆਵੇ ਗ਼ਮ ਦਾ ਝੱਖੜ, ਸਦਾ ਖ਼ੁਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਰਾਹ ਚਲੋ!"
---
ਸੰਗੀਤਕ ਲੈਅ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਸੰਗੀਤ ਸ਼ਾਸਤਰ (Ethnomusicology)
ਪੰਜਾਬੀ ਘੋੜੀਆਂ ਦੀ ਗਾਇਕੀ ਖ਼ਾਸ ਤਾਲਾਂ ਅਤੇ ਸੁਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬੱਝੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ:
- ਤਾਲ: ਘੋੜੀਆਂ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਹਿਰਵਾ ਤਾਲ (8 ਮਾਤਰਾ) ਜਾਂ ਦਾਦਰਾ ਤਾਲ (6 ਮਾਤਰਾ) ਵਿੱਚ ਢੋਲਕੀ ਦੀ ਥਾਪ 'ਤੇ ਗਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
- ਹੇਕ ਅਤੇ ਲੈਅ: ਇਹਨਾਂ ਗੀਤਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਉੱਚੀ ਅਤੇ ਖ਼ੁਸ਼ਗਵਾਰ ਹੇਕ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਸਮੂਹਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ 'ਕੋਰਸ' (ਚੁੱਕਵਾਂ ਗੀਤ) ਬਣਾ ਕੇ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦਾ ਸਾਥ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।
- ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ: ਮਾਲਵੇ ਵਿੱਚ 'ਬੰਨਾ', ਮਾਝੇ ਵਿੱਚ 'ਲਾੜਾ' ਜਾਂ 'ਵੀਰਾ', ਅਤੇ ਦੁਆਬੇ ਵਿੱਚ 'ਗੱਭਰੂ' ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਘੋੜੀਆਂ ਨੂੰ ਖੇਤਰੀ ਮਿਠਾਸ ਬਖ਼ਸ਼ਦੀ ਹੈ।
ਘੋੜੀਆਂ ਪੰਜਾਬੀ ਪਰਿਵਾਰਕ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੀ ਮਿਠਾਸ, ਭੈਣ-ਭਰਾ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਮਾਂ ਦੀ ਮਮਤਾ ਦਾ ਉਹ ਅਮਰ ਗੀਤ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹਨ ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਰਸੇ ਦੇ ਮੱਥੇ 'ਤੇ ਸਿਹਰੇ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਰਹੇਗਾ।