ਸਿੱਠਣੀਆਂ (ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਆਹ ਦੇ ਹਾਸ-ਵਿਅੰਗ ਲੋਕ-ਗੀਤ)
ਸਿੱਠਣੀ (ਬਹੁਵਚਨ: ਸਿੱਠਣੀਆਂ) ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕਧਾਰਾ, ਮੌਖਿਕ ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਵਿਆਹ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਰੰਗੀਨ, ਬੇਬਾਕ ਅਤੇ ਮਨੋਰੰਜਕ ਕਾਵਿ-ਰੂਪ ਹੈ। ਇਹ ਗੀਤ ਲੜਕੀ ਦੇ ਵਿਆਹ ਸਮੇਂ ਕੰਨਿਆ-ਪੱਖ ਦੀਆਂ ਸੁਆਣੀਆਂ, ਨਾਨਕਿਆਂ-ਦਾਦਕਿਆਂ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਪਿੰਡ ਦੀਆਂ ਮੁਟਿਆਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਮਿਲ ਕੇ ਲਾੜੇ, ਉਸਦੇ ਪਿਓ (ਕੁੜਮ), ਬਰਾਤੀਆਂ (ਜੰਞ), ਵਿਚੋਲੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਮਰਦ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਮਿੱਠੀ ਨੋਕ-ਝੋਕ, ਚੋਭਵੇਂ ਹਾਸ-ਵਿਅੰਗ ਅਤੇ ਕਾਵਿਕ ਛੇੜਛਾੜ ਰਾਹੀਂ ਸੁਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਪੰਜਾਬੀ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਧੀ ਦਾ ਵਿਆਹ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਭਾਵੁਕ ਅਤੇ ਗੰਭੀਰ ਮੌਕਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਮਾਪਿਆਂ ਦੇ ਘਰ ਰੁਖ਼ਸਤੀ ਦਾ ਗ਼ਮ ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਸੰਕੋਚ ਛਾਇਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਠਣੀਆਂ ਇਸ ਤਣਾਅਪੂਰਨ ਅਤੇ ਓਪਰੇ ਮਾਹੌਲ ਨੂੰ ਖ਼ੁਸ਼ਗਵਾਰ ਬਣਾਉਣ, ਸਮਾਜਿਕ ਝਿਜਕ ਨੂੰ ਤੋੜਨ ਅਤੇ ਦੋਵਾਂ ਧਿਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਅਪਣੱਤ ਦੀ ਨਵੀਂ ਗੰਢ ਬੰਨ੍ਹਣ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਲੋਕਧਾਰਾਈ ਜ਼ਰੀਆ ਹਨ।
---
ਸ਼ਬਦ ਨਿਰੁਕਤੀ ਅਤੇ ਸੰਕਲਪਿਕ ਅਰਥ
ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਅਤੇ ਲੋਕਧਾਰਾ ਦੇ ਖੋਜੀਆਂ ਅਨੁਸਾਰ 'ਸਿੱਠਣੀ' ਸ਼ਬਦ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੇ ਸ਼ਬਦ 'ਸ਼ਿਸ਼ਟ' (ਸ਼ਿਸ਼ਟਾਚਾਰ) ਜਾਂ 'ਸਿਸ਼ਟਿਕਾ' (ਚੋਟ, ਵਿਅੰਗ ਜਾਂ ਚੁਟਕੀ) ਤੋਂ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨ ਇਸਦਾ ਸਬੰਧ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਦੇ ਸ਼ਬਦ 'ਸਿਠ' (ਸਿੱਧੀ ਚੋਟ ਜਾਂ ਮਜ਼ਾਕੀਆ ਉਲਾਂਭਾ) ਨਾਲ ਜੋੜਦੇ ਹਨ।
ਲੋਕਧਾਰਾ ਦੇ ਉੱਘੇ ਵਿਦਵਾਨ ਡਾ. ਸੋਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਅਨੁਸਾਰ:
"ਸਿੱਠਣੀ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਆਹ ਦੀ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਸਮਾਜਿਕ ਰਿਆਇਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਸਮਾਜ ਦੇ ਸਥਾਪਿਤ ਪਿਤਰੀ ਦਾਬੇ ਅਤੇ ਅਣਜਾਣੇ ਕੁੜਮਾਂ ਉੱਤੇ ਨਿਰਸੰਕੋਚ ਹੋ ਕੇ ਹਾਸ-ਵਿਅੰਗ ਦੇ ਤੀਰ ਚਲਾਉਣ ਦੀ ਪੂਰੀ ਖੁੱਲ੍ਹ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਕੋਈ ਨਫ਼ਰਤ ਜਾਂ ਅਪਮਾਨ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਪ੍ਰੇਮ-ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਦੀ ਸਿਖ਼ਰ ਵਿੱਚੋਂ ਉਪਜਿਆ ਲੋਕ-ਕਾਵਿ ਹੈ।"
---
ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜ-ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਪੱਖ (Carnivalesque & Catharsis)
ਸਿੱਠਣੀਆਂ ਦਾ ਮਹੱਤਵ ਕੇਵਲ ਮਨੋਰੰਜਨ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇਸਦੇ ਪਿੱਛੇ ਡੂੰਘੇ ਸਮਾਜ-ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਅਤੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਕਾਰਨ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਹਨ:
- ਸਮਾਜਿਕ ਬਰਾਬਰੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ: ਆਮ ਭਾਰਤੀ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਮੁੰਡੇ ਵਾਲਿਆਂ (ਲਾੜਾ ਪੱਖ) ਨੂੰ ਉੱਚਾ ਅਤੇ ਧੀ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਨੀਵਾਂ ਜਾਂ ਦੱਬੂ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪਰ ਸਿੱਠਣੀਆਂ ਦੇ ਪਿੜ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਮਾਜਿਕ ਸਮੀਕਰਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਲਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਕੁੜੀ ਵਾਲੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਲਾੜੇ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਉੱਤੇ ਪੂਰਾ ਹੱਕ ਜਤਾ ਕੇ ਵਿਅੰਗ ਕੱਸਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਬਰਾਬਰੀ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਕਰਵਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।
- ਕੈਥਾਰਸਿਸ (ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਨਿਕਾਸ): ਔਰਤਾਂ ਆਪਣੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਜੀਵਨ ਦੇ ਦਬਾਵਾਂ, ਸੱਸ-ਸਹੁਰੇ ਦੇ ਤਾਅਨਿਆਂ ਅਤੇ ਮਰਦ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਸਮਾਜ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਇੱਕ ਰਸਮੀ ਛੋਟ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੀ ਭੜਾਸ ਹਾਸੇ-ਮਜ਼ਾਕ ਵਿੱਚ ਕੱਢਦੀਆਂ ਹਨ।
- ਓਪਰਾਪਣ ਦੂਰ ਕਰਨਾ: ਦੋ ਅਣਜਾਣ ਪਰਿਵਾਰ ਜੋ ਕੱਲ੍ਹ ਤੱਕ ਬੇਗਾਨੇ ਸਨ, ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਮਜ਼ਾਕ ਨੂੰ ਖਿੜੇ ਮੱਥੇ ਸਹਾਰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਸ਼ਰਮ ਅਤੇ ਸੰਕੋਚ ਦੀ ਦੀਵਾਰ ਢਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
---
ਵਿਆਹ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੜਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਸਿੱਠਣੀਆਂ
ਸਿੱਠਣੀਆਂ ਵਿਆਹ ਦੌਰਾਨ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਮੌਕੇ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਸਮਾਂ ਵੇਲੇ ਗਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ:
1. ਜੰਞ ਢੁੱਕਣ ਅਤੇ ਮਿਲਣੀ ਵੇਲੇ
ਜਦੋਂ ਜੰਞ ਲਾੜੇ ਦੇ ਪਿੰਡੋਂ ਚੱਲ ਕੇ ਕੁੜੀ ਦੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਬੰਨੇ ਜਾਂ ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਔਰਤਾਂ ਕੋਠਿਆਂ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਜਾਂ ਬੂਹਿਆਂ ਓਹਲੇ ਖਲੋ ਕੇ ਜੰਞ ਦੇ ਸੁਆਗਤ ਵਜੋਂ ਸਿੱਠਣੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ:
"ਸਾਡੇ ਤਾਂ ਵੇਹੜੇ ਅੰਬ ਦਾ ਬੂਟਾ,
ਗ਼ਰੀਬਣੀ ਕਹਿੰਦੀ ਕੁੜਮਾ ਝੂਠਾ!
ਨੀ ਸੁਣ ਕੁੜਮਾ ਪਾਣੀ ਪੀ ਲੈ,
ਗੁੜ ਖਾ ਲੈ ਤੇ ਡੀਕਾਂ ਲਾ ਲੈ!
ਤੇਰੇ ਪਿੰਡ ਤਾਂ ਪਾਣੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ,
ਇੱਥੇ ਰੱਜ-ਰੱਜ ਚੁੱਲੀਆਂ ਲਾ ਲੈ!"
2. ਪੱਤਲ (ਰੋਟੀ) ਖਾਣ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਸਿੱਠਣੀਆਂ
ਇਹ ਸਿੱਠਣੀਆਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮੁੱਖ ਅਤੇ ਰੌਣਕੀਲਾ ਪੜਾਅ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਬਰਾਤੀ ਪੰਗਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਕੇ ਰੋਟੀ ਖਾਣ ਲੱਗਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਕੁੜੀ ਵਾਲੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਭੁੱਖ, ਖਾਣ-ਪੀਣ ਦੇ ਢੰਗ ਅਤੇ ਥਾਲੀਆਂ ਉੱਤੇ ਤਿੱਖਾ ਹਾਸਰਸੀ ਵਿਅੰਗ ਕੱਸਦੀਆਂ ਹਨ:
"ਜੰਞ ਤਾਂ ਆਈ ਸਾਡੇ ਬੜੀ ਭੁੱਖੀ-ਧਿਆਈ,
ਥਾਲ ਪਰੋਸੇ ਤਾਂ ਨਿਗਲ ਗਈ ਸਾਰੀ ਰਸੋਈ!
ਪੂਰੀਆਂ ਕੜਾਹਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਮੁਕਾਏ,
ਤਾਂ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਸਾਡੀ ਭੁੱਖ ਨਾ ਲਹੀ!
ਵੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਿਹੜੇ ਕਾਲ਼ ਨੇ ਘੱਲਿਆ,
ਇੱਕੋ ਛੰਨੇ 'ਚ ਸਾਰਾ ਪਿੰਡ ਰੱਲਿਆ!"
3. ਲਾੜੇ ਅਤੇ ਕੁੜਮ ਦੇ ਰੂਪ-ਰੰਗ ਦੀ ਸਿੱਠਣੀ
"ਕੁੜਮ ਸਾਡੇ ਦਾ ਮੂੰਹ ਦੇਖ ਲਓ, ਜਿਵੇਂ ਘੁਮਿਆਰ ਦਾ ਭਾਂਡਾ,
ਸਿਰ 'ਤੇ ਪੱਗੜੀ ਐਂ ਟਿਕਾਈ, ਜਿਵੇਂ ਸੁੱਕੀ ਲੱਕੜ 'ਤੇ ਤਾਂਡਾ!
ਲਾੜਾ ਸਾਡਾ ਕਾਲ-ਕਲੂਟਾ, ਕੁੜੀ ਚੰਨ ਵਰਗੀ ਮੁਟਿਆਰ,
ਵੇ ਕਿਹੜੇ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਮਿਲੀ, ਜੋ ਬੰਨ੍ਹ ਤੁਰਿਆ ਇਹ ਪਿਆਰ!"
4. ਵਿਚੋਲੇ ਦੀ ਖਿਚਾਈ ਵਾਲੀ ਸਿੱਠਣੀ
ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਉਣ ਵਾਲੇ ਵਿਚੋਲੇ ਨੂੰ ਸਿੱਠਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ:
"ਵਿਚੋਲਾ ਆਇਆ ਸੀ ਲੰਮ-ਸਲੰਮਾ,
ਝੂਠ ਬੋਲ ਕੇ ਬੰਨ੍ਹ ਗਿਆ ਗੰਢਾ!
ਕਹਿੰਦਾ ਸੀ ਮੁੰਡਾ ਅਫ਼ਸਰ ਲੱਗਿਆ,
ਓਹ ਤਾਂ ਨਿਕਲਿਆ ਢਾਬੇ ਦਾ ਭਾਂਡਾ!
ਹੁਣ ਕਿਉਂ ਲੁਕਦਾ ਫਿਰੇ ਝਾੜੀਆਂ ਓਹਲੇ,
ਤੇਰੇ ਸਿਰ 'ਤੇ ਭੰਨਾਂਗੇ ਕੱਚਾ ਅੰਡਾ!"
---
ਜਵਾਬੀ ਰੂਪ: ਛੰਦ ਪਰਾਗੇ ਅਤੇ ਕਾਵਿਕ ਮੁਕਾਬਲੇ
ਜਦੋਂ ਕੁੜੀ ਵਾਲੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਸਿੱਠਣੀਆਂ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਜੰਞ ਵਾਲੇ ਮਰਦ ਚੁੱਪਚਾਪ ਨਹੀਂ ਬੈਠਦੇ। ਬਰਾਤ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਹਾਜ਼ਰ-ਜਵਾਬ ਨੌਜਵਾਨ, ਕਵੀਸ਼ਰ ਜਾਂ ਖ਼ੁਦ ਲਾੜਾ ਕਾਵਿਕ ਅੰਦਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਜਵਾਬ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ 'ਛੰਦ ਪਰਾਗੇ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ:
"ਛੰਦ ਪਰਾਗੇ ਆਈਏ ਜਾਈਏ, ਛੰਦ ਪਰਾਗੇ ਤੋਰੀ!
ਸੱਸੂ ਮੇਰੀ ਜੰਨਤ ਦੀ ਰਾਣੀ, ਕੁੜੀ ਜਿਸਦੀ ਮੈਂ ਚੋਰੀ!"
ਜਾਂ ਕੁੜੀ ਵਾਲੀਆਂ ਸਾਲੀਆਂ ਨੂੰ ਜਵਾਬ ਦਿੰਦਿਆਂ:
"ਸੁਣ ਨੀ ਸਾਲੀਏ ਮਖ਼ਮਲ ਦੀਏ ਗੁੱਡੀਏ,
ਅਸੀਂ ਆਏ ਹਾਂ ਅਣਖਾਂ ਦੇ ਸਰਦਾਰ!
ਤੁਹਾਡੀਆਂ ਸਿੱਠਣੀਆਂ ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਫੁੱਲ ਲੱਗਦੀਆਂ,
ਜਿਨ੍ਹਾਂ 'ਚੋਂ ਡੁੱਲ੍ਹ-ਡੁੱਲ੍ਹ ਪੈਂਦਾ ਪਿਆਰ!"
---
ਆਧੁਨਿਕ ਦੌਰ ਅਤੇ ਵਿਰਸਾ-ਸੰਭਾਲ
ਅੱਜ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਰਵਾਇਤੀ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀਆਂ ਸੱਥਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਏਅਰ-ਕੰਡੀਸ਼ਨਡ ਮੈਰਿਜ ਪੈਲੇਸਾਂ ਅਤੇ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਾਲੇ ਡੀਜੇ ਸੰਗੀਤ ਨੇ ਲੈ ਲਈ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਸਿੱਠਣੀਆਂ ਗਾਉਣ ਦੀ ਇਹ ਸਹਿਜ ਲੋਕ-ਪਰੰਪਰਾ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਈ ਹੈ। ਪ੍ਰੰਤੂ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਦੇ ਯੁਵਕ ਮੇਲਿਆਂ (Youth Festivals), ਵਿਰਾਸਤੀ ਮੇਲਿਆਂ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਮੰਚਾਂ ਰਾਹੀਂ ਇਸਨੂੰ ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸਿੱਠਣੀਆਂ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੇ ਜਿੰਦਾਦਿਲ ਸੁਭਾਅ, ਨਿਰਛਲ ਹਾਸੇ ਅਤੇ ਬੇਬਾਕ ਕਾਵਿਕ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਦੀ ਅਮਰ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹਨ।