ਰੂਪਨਗਰ (Rupnagar): ਸਿੰਧੂ ਘਾਟੀ ਸੱਭਿਅਤਾ ਦੀ ਖੋਜ, ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਕੇਸਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ, ਚਮਕੌਰ ਦੀ ਗੜ੍ਹੀ ਅਤੇ ਆਈ.ਆਈ.ਟੀ. ਰੋਪੜ

ਰੂਪਨਗਰ (ਪੁਰਾਤਨ ਨਾਮ ਰੋਪੜ) ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰਾਚੀਨ, ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਪੱਖੋਂ ਅਮੀਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਵਾਲਿਕ ਪਹਾੜੀਆਂ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਵੱਸਿਆ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ 11ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਰੋਕੇਸ਼ਵਰ ਨੇ ਵਸਾਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਰੂਪ ਸੇਨ ਦੇ ਨਾਮ 'ਤੇ ਇਸਦਾ ਨਾਮ 'ਰੂਪਨਗਰ' ਰੱਖਿਆ।

ਆਜ਼ਾਦ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਿੰਧੂ ਘਾਟੀ (ਹੜੱਪਾ) ਸੱਭਿਅਤਾ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਖੁਦਾਈ ਅਸਥਾਨ ਹੋਣ ਦਾ ਮਾਣ ਰੋਪੜ ਨੂੰ ਹਾਸਲ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਧਰਤੀ ਮਨੁੱਖੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਦੋ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹਾਨ ਥੰਮ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਾਖੀ ਹੈ: ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ 1699 ਦੀ ਖ਼ਾਲਸਾ ਸਾਜਨਾ ਅਤੇ ਚਮਕੌਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ।

---

1. ਹੜੱਪਾ ਸੱਭਿਅਤਾ ਅਤੇ ASI ਖੁਦਾਈਆਂ (5,000 ਸਾਲ ਪੁਰਾਣਾ ਇਤਿਹਾਸ)

  • ਆਜ਼ਾਦ ਭਾਰਤ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਹੜੱਪਾ ਸਾਈਟ: 1947 ਦੀ ਵੰਡ ਵੇਲੇ ਹੜੱਪਾ ਅਤੇ ਮੋਹਨਜੋਦੜੋ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਗਏ। ਭਾਰਤੀ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਸਰਵੇਖਣ (ASI) ਦੇ ਉੱਘੇ ਮਾਹਿਰ ਡਾ. ਵਾਈ. ਡੀ. ਸ਼ਰਮਾ ਨੇ 1952-55 ਦੌਰਾਨ ਰੋਪੜ ਦੇ ਟਿੱਲਿਆਂ ਦੀ ਖੁਦਾਈ ਕਰਵਾਈ।
  • ਛੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਯੁੱਗ: ਰੋਪੜ ਦੀ ਖੁਦਾਈ ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਥਾਂ 'ਤੇ ਛੇ ਲਗਾਤਾਰ ਸੱਭਿਅਤਾਵਾਂ ਦੇ ਪੁਖ਼ਤਾ ਸਬੂਤ ਮਿਲੇ: ਹੜੱਪਾ ਕਾਲ (2100-1400 ਈ.ਪੂ.), ਚਿੱਤਰਿਤ ਧੂਸਰ ਮ੍ਰਿਦਭਾਂਡ (PGW), ਮੌਰਿਆ ਕਾਲ (ਚੰਦਰਗੁਪਤ ਮੌਰਿਆ ਦੇ ਤਾਂਬੇ ਦੇ ਸਿੱਕੇ), ਕੁਸ਼ਾਨ ਕਾਲ, ਗੁਪਤ ਕਾਲ ਅਤੇ ਮੱਧਕਾਲੀ ਕਾਲ। ਰੋਪੜ ਦਾ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਅਜਾਇਬ ਘਰ (ASI Museum) ਇਹਨਾਂ 5,000 ਸਾਲ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਮੋਹਰਾਂ ਅਤੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨੂੰ ਸਾਂਭੀ ਬੈਠਾ ਹੈ।

---

2. ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਕੇਸਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ (ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ): ਖ਼ਾਲਸੇ ਦੀ ਜਨਮ-ਭੂਮੀ

ਰੂਪਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਸ਼ਹਿਰ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਤੀਜਾ ਤਖ਼ਤ ਹੈ:

  • ਸਥਾਪਨਾ (1665 ਈਸਵੀ): ਨੌਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਬਿਲਾਸਪੁਰ ਦੀ ਰਾਣੀ ਚੰਪਾ ਕੋਲੋਂ ਮਾਖੋਵਾਲ ਪਿੰਡ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਖ਼ਰੀਦ ਕੇ ਆਪਣੀ ਮਾਤਾ ਨਾਨਕੀ ਜੀ ਦੇ ਨਾਮ 'ਤੇ 'ਚੱਕ ਨਾਨਕੀ' ਵਸਾਇਆ, ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਬਣਿਆ।
  • 1699 ਦੀ ਵਿਸਾਖੀ ਅਤੇ ਖ਼ਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੀ ਸਾਜਨਾ: 30 ਮਾਰਚ 1699 ਨੂੰ ਦਸਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਇੱਥੇ ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਕੇਸਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਵਾਲੀ ਥਾਂ 'ਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਇਕੱਠ ਸੱਦਿਆ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਨੰਗੀ ਤਲਵਾਰ ਲਹਿਰਾ ਕੇ ਪੰਜ ਸੀਸ ਮੰਗੇ। 'ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ' ਨੂੰ ਖੰਡੇ ਦੀ ਪਾਹੁਲ (ਅੰਮ੍ਰਿਤ) ਛਕਾ ਕੇ ਖ਼ਾਲਸਾ ਸਾਜਿਆ ਅਤੇ ਆਪ ਉਹਨਾਂ ਕੋਲੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕ ਕੇ 'ਆਪੇ ਗੁਰ ਚੇਲਾ' ਅਖਵਾਇਆ।
  • ਹੋਲਾ ਮਹੱਲਾ: ਹਰ ਸਾਲ ਹੋਲੀ ਤੋਂ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ 'ਹੋਲਾ ਮਹੱਲਾ' ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਲੱਖਾਂ ਨਿਹੰਗ ਸਿੰਘ ਘੋੜ-ਸਵਾਰੀ, ਨੇਜ਼ਾਬਾਜ਼ੀ ਅਤੇ ਗੱਤਕੇ ਦੇ ਜੌਹਰ ਵਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ।
  • ਵਿਰਾਸਤ-ਏ-ਖ਼ਾਲਸਾ: ਵਿਸ਼ਵ-ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਆਰਕੀਟੈਕਟ ਮੋਸ਼ੇ ਸਫ਼ਦੀ ਵੱਲੋਂ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ 100 ਏਕੜ ਵਿੱਚ ਫੈਲਿਆ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੇਖਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਹੈ।

---

3. ਚਮਕੌਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਗੜ੍ਹੀ: ਅਦੁੱਤੀ ਜੰਗ

ਰੂਪਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਕਸਬਾ ਚਮਕੌਰ ਸਾਹਿਬ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਜੰਗੀ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਬੇਮਿਸਾਲ ਹੈ:

  • 40 ਬਨਾਮ 10 ਲੱਖ: ਦਸੰਬਰ 1704 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਕੱਚੀ ਗੜ੍ਹੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ 40 ਸਿੰਘਾਂ ਨਾਲ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਦੀ 10 ਲੱਖ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕੀਤਾ।
  • ਵੱਡੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ: ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਵੱਡੇ ਸਪੁੱਤਰ ਬਾਬਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ (ਉਮਰ 17 ਸਾਲ) ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਜੁਝਾਰ ਸਿੰਘ ਜੀ (ਉਮਰ 14 ਸਾਲ) ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਜੂਝਦਿਆਂ ਅਦੁੱਤੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦਿੱਤੀ। ਅੱਜ ਇੱਥੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਕਤਲਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗੜ੍ਹੀ ਸਾਹਿਬ ਸਥਿਤ ਹਨ।

---

4. ਉੱਚ-ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਮਹਾਨਗਰ: IIT ਰੋਪੜ

  • ਇੰਡੀਅਨ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ (IIT Ropar): ਸੰਨ 2008 ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ IIT ਰੋਪੜ ਭਾਰਤ ਦੇ ਦੂਜੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੇ ਆਈ.ਆਈ.ਟੀਜ਼ ਵਿੱਚੋਂ ਸਰਵੋਤਮ ਦਰਜਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ 500 ਏਕੜ ਵਿੱਚ ਫੈਲਿਆ ਇਸਦਾ ਗ੍ਰੀਨ ਕੈਂਪਸ ਆਰਟੀਫੀਸ਼ੀਅਲ ਇੰਟੈਲੀਜੈਂਸ, ਬਾਇਓ-ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਅਤੇ ਸਾਫ਼ ਊਰਜਾ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰੀ ਖੋਜ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।