ਭੂਮਿਕਾ ਅਤੇ ਸੰਕਲਪ
ਹੋਲਾ ਮਹੱਲਾ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦੇ ਜਾਹੋ-ਜਲਾਲ, ਬੀਰ-ਰਸ, ਸੂਰਮਗਤੀ, ਅਤੇ ਸ਼ਸਤਰ ਵਿੱਦਿਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕੌਮੀ ਤਿਉਹਾਰ ਹੈ। ਇਹ ਹਰ ਸਾਲ ਹੋਲੀ ਦੇ ਤਿਉਹਾਰ ਤੋਂ ਅਗਲੇ ਦਿਨ (ਦੇਸੀ ਮਹੀਨੇ ਚੇਤ ਵਦੀ ਏਕਮ ਨੂੰ) ਖ਼ਾਲਸੇ ਦੀ ਜਨਮ-ਭੂਮੀ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ (ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਰੂਪਨਗਰ) ਵਿਖੇ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
'ਹੋਲਾ ਮਹੱਲਾ' ਸ਼ਬਦ ਦੋ ਅਰਬੀ-ਫ਼ਾਰਸੀ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਸੁਮੇਲ ਹੈ:
- ਹੋਲਾ: ਇਹ ਸ਼ਬਦ 'ਹਮਲਾ' ਜਾਂ ਅਰਬੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦ 'ਹੂਲ' ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਨੇਕ ਮਕਸਦ ਲਈ ਕੀਤਾ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਯੁੱਧ ਅਭਿਆਸ ਜਾਂ ਹੱਲਾ।
- ਮਹੱਲਾ: ਇਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦੀ ਸੁਚੱਜੀ ਪਰੇਡ, ਛਾਉਣੀ, ਜਾਂ ਸੈਨਿਕ ਜਲੂਸ।
ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ 'ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼' ਵਿੱਚ ਲਿਖਦੇ ਹਨ: "ਹੋਲਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਸੈਨਿਕ ਅਭਿਆਸ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੋ ਦਲ ਬਣਾ ਕੇ ਇੱਕ ਕਿਲ੍ਹੇ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਉਸਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ।"
ਇਤਿਹਾਸਕ ਆਰੰਭ (ਸੰਨ 1701 ਈ.)
ਸੰਨ 1701 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਦਸਮੇਸ਼ ਪਿਤਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹਾ ਹੋਲਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਹੋਲਾ ਮਹੱਲਾ ਮਨਾਉਣ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਆਰੰਭ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹੋਲੀ ਸਿਰਫ਼ ਰੰਗਾਂ ਅਤੇ ਗੁਲਾਲ ਸੁੱਟਣ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਗ਼ੁਲਾਮ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚੋਂ ਕਾਇਰਤਾ ਅਤੇ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਕੱਢਣ ਲਈ ਇਸ ਦਿਨ ਨੂੰ 'ਮਾਰਸ਼ਲ ਆਰਟਸ' (ਜੰਗੀ ਕਲਾਵਾਂ) ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ।
ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਖ਼ਾਲਸਾ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦੇ ਦੋ ਦਲ ਬਣਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਇੱਕ ਦਲ ਕਿਲ੍ਹੇ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਦਲ ਬਚਾਅ ਕਰਦਾ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਖ਼ੁਦ ਉੱਚੇ ਟਿੱਬੇ 'ਤੇ ਬੈਠ ਕੇ ਨਿਰੀਖਣ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਜੇਤੂ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰੋਪਾਓ ਅਤੇ ਸ਼ਸਤਰ ਭੇਟ ਕਰਦੇ। ਇਸ ਨਾਲ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹਾਦਰੀ, ਰਣਨੀਤੀ, ਅਤੇ ਸਵੈ-ਰੱਖਿਆ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਕੁੱਟ-ਕੁੱਟ ਕੇ ਭਰ ਗਈ।
ਨਿਹੰਗ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਅਲੌਕਿਕ ਜੰਗੀ ਜੌਹਰ
ਹੋਲਾ ਮਹੱਲਾ ਦਾ ਮੁੱਖ ਆਕਰਸ਼ਣ ਗੁਰੂ ਦੀਆਂ ਲਾਡਲੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ—ਨਿਹੰਗ ਸਿੰਘ (ਅਕਾਲੀ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ) ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਨਿਹੰਗ ਸਿੰਘ ਗੁਰੂ ਕਾਲ ਦੇ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਨੀਲੇ ਚੋਲੇ (ਬਾਣੇ), ਉੱਚੇ ਦੁਮਾਲੇ, ਖੰਡੇ, ਤਲਵਾਰਾਂ, ਢਾਲਾਂ, ਨੇਜ਼ੇ, ਅਤੇ ਚੱਕਰ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ:
- ਗਤਕਾ ਅਤੇ ਸ਼ਸਤਰ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ: ਹੋਲੇ ਮਹੱਲੇ ਦੌਰਾਨ ਨੌਜਵਾਨ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਬੀਬੀਆਂ ਰਵਾਇਤੀ ਸਿੱਖ ਜੰਗੀ ਕਲਾ ਗਤਕਾ, ਤਲਵਾਰਬਾਜ਼ੀ, ਅਤੇ ਨੇਜ਼ੇਬਾਜ਼ੀ ਦੇ ਅਜਿਹੇ ਹੈਰਾਨਕੁੰਨ ਕਰਤੱਬ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਵੇਖਣ ਵਾਲੇ ਦੰਗ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
- ਘੋੜ-ਸਵਾਰੀ ਅਤੇ ਨੇਜ਼ੇਬਾਜ਼ੀ (Tent-pegging): ਚਰਨ ਗੰਗਾ ਦੇ ਮੈਦਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਹੰਗ ਸਿੰਘ ਇੱਕੋ ਸਮੇਂ ਦੋ-ਦੋ, ਤਿੰਨ-ਤਿੰਨ ਘੋੜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਪਿੱਠਾਂ 'ਤੇ ਪੈਰ ਰੱਖ ਕੇ ਹਵਾ ਨਾਲ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਲੱਕੜ ਦੇ ਕਿੱਲੇ ਨੂੰ ਨੇਜ਼ੇ ਨਾਲ ਪੁੱਟਣ ਦੇ ਜੌਹਰ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ।
- ਗੁਲਾਲ ਅਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਹੋਲੀ: ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਇੱਥੇ ਕੈਮੀਕਲ ਰੰਗਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਕੇਸਰ, ਅਬੀਰ, ਗੁਲਾਲ, ਅਤੇ ਗੁਲਾਬ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਵਿਸ਼ਾਲ ਮਹੱਲਾ (ਅੰਤਿਮ ਜਲੂਸ)
ਤਿੰਨ ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਸਮਾਗਮਾਂ ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ ਦਿਨ ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਕੇਸਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅਤੇ ਸ਼ਾਨੋ-ਸ਼ੌਕਤ ਵਾਲਾ 'ਮਹੱਲਾ' ਕੱਢਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਛਤਰ-ਛਾਇਆ ਹੇਠ ਸਜੇ ਇਸ ਜਲੂਸ ਵਿੱਚ ਹਾਥੀ, ਘੋੜੇ, ਨਗਾਰੇ, ਅਤੇ ਲੱਖਾਂ ਸੰਗਤਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਨਗਾਰਿਆਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਅਤੇ 'ਬੋਲੇ ਸੋ ਨਿਹਾਲ' ਦੇ ਜੈਕਾਰਿਆਂ ਨਾਲ ਆਕਾਸ਼ ਗੂੰਜ ਉੱਠਦਾ ਹੈ।
ਲੱਖਾਂ ਸੰਗਤਾਂ ਲਈ ਸੈਂਕੜੇ ਅਤੁੱਟ ਲੰਗਰ ਚੱਲਦੇ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਦਾਲ, ਰੋਟੀ, ਖੀਰ, ਅਤੇ ਸੁੱਕੇ ਮੇਵਿਆਂ ਵਾਲੀ ਸ਼ਰਦਾਈ (ਠੰਢਿਆਈ) ਦੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।