ਭੂਮਿਕਾ
ਸੰਤ ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਮਸਤੂਆਣਾ 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸਿੱਖ ਪੁਨਰ-ਜਾਗਰਣ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹਾਨ ਰੂਹਾਨੀ ਤਪੱਸਵੀ, ਸਮਾਜ ਸੁਧਾਰਕ ਅਤੇ ਵਿੱਦਿਆ ਦੇ ਦਾਨੀ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮਾਲਵਾ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵਿੱਦਿਆ ਅਤੇ ਨਾਮ-ਸਿਮਰਨ ਦਾ ਚਾਨਣ ਫੈਲਾਇਆ ਜਦੋਂ ਲੋਕ ਅਨਪੜ੍ਹਤਾ ਅਤੇ ਵਹਿਮਾਂ-ਭਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜੀਵਨ-ਫ਼ਲਸਫ਼ਾ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਜੇਕਰ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਵਿਗਿਆਨਕ ਆਧੁਨਿਕ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਅਧਿਆਤਮਕ ਸੰਸਕਾਰ ਨਾ ਦਿੱਤੇ ਗਏ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਮਾਜ ਲਈ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਬਣ ਜਾਣਗੇ।
ਮੁਢਲਾ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਤਪੱਸਿਆ
- ਸੰਤ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ 28 ਮਾਰਚ 1866 ਨੂੰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸੰਗਰੂਰ ਦੇ ਪਿੰਡ ਚੀਮਾ ਵਿਖੇ ਸਰਦਾਰ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਭੋਲੀ ਜੀ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ।
- ਨੌਜਵਾਨੀ ਵਿੱਚ ਉਹ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ੌਜ ਦੀ ਰੈਜੀਮੈਂਟ ਵਿੱਚ ਭਰਤੀ ਹੋਏ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਰੱਬੀ ਭਗਤੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਅੰਤ ਨੌਕਰੀ ਛੱਡ ਕੇ ਉਹ ਹਜ਼ੂਰ ਸਾਹਿਬ (ਨਾਂਦੇੜ) ਚਲੇ ਗਏ ਅਤੇ ਗੋਦਾਵਰੀ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਸਾਲਾਂਬੱਧੀ ਘੋਰ ਤਪੱਸਿਆ ਕੀਤੀ।
- ਨਾਮ-ਸਿਮਰਨ ਦੀ ਕਮਾਈ ਕਰਕੇ ਉਹ ਪੰਜਾਬ ਪਰਤੇ ਅਤੇ ਸੰਗਰੂਰ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਉਜਾੜ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ 'ਗੁਰਸਾਗਰ ਮਸਤੂਆਣਾ ਸਾਹਿਬ' ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਅਤੇ ਵਿੱਦਿਆ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵ-ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕੇਂਦਰ ਬਣਿਆ।
ਬਨਾਰਸ ਹਿੰਦੂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ (BHU) ਦਾ ਨੀਂਹ ਪੱਥਰ (1914)
ਸੰਤ ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਸਰਬ-ਸਾਂਝੀਵਾਲਤਾ ਅਤੇ ਰੂਹਾਨੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸਬੂਤ ਇਹ ਇਤਿਹਾਸਕ ਘਟਨਾ ਹੈ:
- ਜਦੋਂ ਭਾਰਤ ਦੇ ਮਹਾਨ ਵਿਦਵਾਨ ਪੰਡਿਤ ਮਦਨ ਮੋਹਨ ਮਾਲਵੀਆ ਜੀ ਬਨਾਰਸ ਵਿਖੇ 'ਬਨਾਰਸ ਹਿੰਦੂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ' (BHU) ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਅਜਿਹੀ ਪਵਿੱਤਰ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿੱਚ ਸਨ ਜਿਸਨੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਕੋਈ ਪਾਪ ਨਾ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਜੋ ਸ਼ੁੱਧ ਬ੍ਰਹਮਗਿਆਨੀ ਹੋਵੇ।
- ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਰਭੰਗਾ ਅਤੇ ਪੰਡਿਤ ਮਾਲਵੀਆ ਜੀ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿੱਚੋਂ ਸੰਤ ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਮਸਤੂਆਣਾ ਦੀ ਚੋਣ ਕੀਤੀ।
- 24 ਦਸੰਬਰ 1914 ਨੂੰ ਸੰਤ ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਕਾਸ਼ੀ (ਬਨਾਰਸ) ਵਿਖੇ ਆਪਣੇ ਪਾਵਨ ਕਰ-ਕਮਲਾਂ ਨਾਲ ਬਨਾਰਸ ਹਿੰਦੂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦਾ ਨੀਂਹ ਪੱਥਰ ਰੱਖਿਆ। ਇਹ ਘਟਨਾ ਭਾਰਤੀ ਧਰਮਾਂ ਦੀ ਆਪਸੀ ਸਾਂਝ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ।
ਵਿੱਦਿਅਕ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਅਤੇ ਅਕਾਲ ਕਾਲਜ
- ਸੰਤ ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਮਸਤੂਆਣਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਅਕਾਲ ਕਾਲਜ ਅਤੇ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ।
- ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ (ਤਲਵੰਡੀ ਸਾਬੋ), ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ, ਕਲਗੀਧਰ ਟਰੱਸਟ ਬੜੂ ਸਾਹਿਬ (ਹਿਮਾਚਲ) ਵਰਗੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ।
- ਉਹ ਕੰਨਿਆ-ਵਿੱਦਿਆ ਦੇ ਬਹੁਤ ਵੱਡੇ ਹਾਮੀ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲੜਕੀਆਂ ਲਈ ਕਈ ਸਕੂਲ ਖੋਲ੍ਹੇ।
ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸੰਚਾਰ ਅਤੇ ਸਿੱਖੀ ਪ੍ਰਚਾਰ
ਸੰਤ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਲੱਖਾਂ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਖੰਡੇ-ਬਾਟੇ ਦਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਾ ਕੇ ਗੁਰੂ ਵਾਲੇ ਬਣਾਇਆ। ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਸਾਕੇ ਅਤੇ ਜੱਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ਼ ਦੇ ਦੁਖਾਂਤ ਸਮੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਮੁੱਚੀ ਕੌਮ ਨੂੰ ਆਤਮਿਕ ਧੀਰਜ ਅਤੇ ਦਿਸ਼ਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ।
ਅੰਤਿਮ ਸਮਾਂ
31 ਜਨਵਰੀ 1927 ਨੂੰ ਸੰਗਰੂਰ ਵਿਖੇ ਸੰਤ ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸੱਚਖੰਡ ਪਿਆਨਾ ਕਰ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਘਾਲਣਾ ਸਦਕਾ ਅੱਜ ਵੀ ਲੱਖਾਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਮਸਤੂਆਣਾ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਅਕਾਲ ਅਕੈਡਮੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।
ਹਵਾਲੇ
- ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ (1930), ਜੀਵਨ ਚਰਿੱਤਰ ਸੰਤ ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਮਸਤੂਆਣਾ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ।
- ਸੰਤ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ (1975), ਜੀਵਨ ਚਰਿੱਤਰ ਸੰਤ ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਕਲਗੀਧਰ ਟਰੱਸਟ, ਬੜੂ ਸਾਹਿਬ।
- ਡਾ. ਹਰਬੰਸ ਸਿੰਘ (1998), The Encyclopaedia of Sikhism (Vol. I), Punjabi University Patiala.