ਭੂਮਿਕਾ
ਸੱਸੀ ਪੁੰਨੂ (Sassi Punnu) ਪੰਜਾਬੀ ਅਤੇ ਸਿੰਧੀ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਉਹ ਦਰਦਨਾਕ ਪ੍ਰੀਤ-ਕਥਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੇਮ ਦੀ ਤੜਫ਼, ਵਿਯੋਗ ਅਤੇ ਮਾਰੂਥਲ ਦੀ ਭਿਆਨਕ ਤਪਸ਼ ਰੂਹ ਨੂੰ ਕੰਬਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰੇ-ਪੰਜਾਬ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਦਰਬਾਰੀ ਸ਼ਾਇਰ ਹਾਸ਼ਮ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਇਸ ਕਿੱਸੇ ਨੂੰ 'ਦਵੱਈਆ ਛੰਦ' ਵਿੱਚ ਕਲਮਬੰਦ ਕੀਤਾ। ਹਾਸ਼ਮ ਦੀ ਸੱਸੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਸੰਜਮ, ਵਲਵਲੇ ਦੀ ਸ਼ਿੱਦਤ ਅਤੇ ਦਰਦ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਗਹਿਰਾਈ ਹੈ ਕਿ ਇਸਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਕਿੱਸਾ-ਕਾਵਿ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਮਿਆਰ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
ਸੱਸੀ ਦਾ ਜਨਮ ਅਤੇ ਭੰਬੋਰ ਵਿੱਚ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ
- ਸਿੰਧ ਦੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸ਼ਹਿਰ ਭੰਬੋਰ (Bhambore) ਦੇ ਰਾਜੇ ਆਦਮ ਜਾਮ ਦੇ ਘਰ ਇੱਕ ਅਤਿ-ਸੁੰਦਰ ਕੰਨਿਆ ਨੇ ਜਨਮ ਲਿਆ, ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ ਸੱਸੀ (ਭਾਵ ਚੰਦਰਮਾ ਵਰਗੀ) ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ।
- ਜੋਤਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕੁੰਡਲੀ ਦੇਖ ਕੇ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਇਹ ਲੜਕੀ ਵੱਡੀ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ਾਹੀ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਦੇ ਨਾਮ ਨੂੰ ਦਾਗ਼ ਲਾਵੇਗੀ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਪਰਦੇਸੀ ਦੇ ਇਸ਼ਕ ਵਿੱਚ ਮਾਰੂਥਲ ਵਿੱਚ ਤੜਫ਼ ਕੇ ਮਰੇਗੀ।
- ਰਾਜੇ ਨੇ ਲੋਕ-ਲਾਜ ਦੇ ਡਰੋਂ ਨਵਜੰਮੀ ਬੱਚੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਲੱਕੜ ਦੇ ਸੰਦੂਕ ਵਿੱਚ ਹੀਰੇ-ਜਵਾਹਰਾਤ ਰੱਖ ਕੇ ਸਿੰਧ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਵਹਾ ਦਿੱਤਾ।
- ਦਰਿਆ ਕੰਢੇ ਕੱਪੜੇ ਧੋ ਰਹੇ ਬੇ-ਔਲਾਦ ਧੋਬੀ ਅੱਤਾ ਨੇ ਸੰਦੂਕ ਵੇਖ ਕੇ ਬਾਹਰ ਕੱਢਿਆ। ਬੱਚੀ ਦਾ ਸੁਹੱਪਣ ਦੇਖ ਕੇ ਉਸਨੇ ਇਸਨੂੰ ਰੱਬੀ ਦਾਤ ਸਮਝਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਧੀ ਵਾਂਗ ਪਾਲਿਆ। ਸੱਸੀ ਵੱਡੀ ਹੋ ਕੇ ਹੁਸਨ ਦੀ ਮੂਰਤ ਬਣ ਗਈ।
ਪੁੰਨੂ ਦਾ ਆਉਣਾ ਅਤੇ ਇਸ਼ਕ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ
- ਬਲੋਚਿਸਤਾਨ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਖਿੱਤੇ ਕੀਚ ਮਕਰਾਨ (Kech Makran) ਦੇ ਬਲੋਚ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਮੀਰ ਆਲੀ ਹੋਤ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਾ ਪੁੰਨੂ (ਮੀਰ ਪੁਨਹੂੰ ਖ਼ਾਨ) ਨੇ ਵਪਾਰੀਆਂ ਕੋਲੋਂ ਸੱਸੀ ਦੇ ਅਦਭੁੱਤ ਹੁਸਨ ਦੀਆਂ ਤਾਰੀਫ਼ਾਂ ਸੁਣੀਆਂ।
- ਪੁੰਨੂ ਸੁਗੰਧੀਆਂ (ਇਤਰ ਅਤੇ ਕਸਤੂਰੀ) ਦੇ ਵਪਾਰੀ ਦਾ ਭੇਸ ਬਣਾ ਕੇ ਊਠਾਂ ਦੇ ਕਾਫ਼ਲੇ ਨਾਲ ਭੰਬੋਰ ਪਹੁੰਚਿਆ।
- ਜਦੋਂ ਸੱਸੀ ਬਾਗ਼ ਵਿੱਚ ਇਤਰ ਖ਼ਰੀਦਣ ਗਈ, ਤਾਂ ਦੋਹਾਂ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਮਿਲੀਆਂ ਅਤੇ ਦੋਵੇਂ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਇਸ਼ਕ ਵਿੱਚ ਦੀਵਾਨੇ ਹੋ ਗਏ।
- ਪੁੰਨੂ ਨੇ ਕੀਚ ਮਕਰਾਨ ਵਾਪਸ ਜਾਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਸੱਸੀ ਦੇ ਧੋਬੀ ਪਿਓ ਕੋਲ ਕੱਪੜੇ ਧੋਣ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲੱਗਾ। ਸੱਸੀ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਵਿਆਹ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
ਬਲੋਚਾਂ ਦਾ ਧ੍ਰੋਹ ਅਤੇ ਪੁੰਨੂ ਦਾ ਅਗਵਾ
- ਜਦੋਂ ਕੀਚ ਮਕਰਾਨ ਦੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਮੀਰ ਆਲੀ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਉਸਦਾ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਾ ਇੱਕ ਧੋਬੀ ਦੀ ਧੀ ਦੇ ਇਸ਼ਕ ਵਿੱਚ ਕੱਪੜੇ ਧੋ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਇਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਬਲੋਚ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਦੀ ਘੋਰ ਬੇਇੱਜ਼ਤੀ ਸਮਝਿਆ।
- ਪੁੰਨੂ ਦੇ ਭਰਾਵਾਂ (ਚੰਨੜ, ਹਮੀਰ ਅਤੇ ਨੋਧ) ਨੇ ਇੱਕ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਰਚੀ। ਉਹ ਭੰਬੋਰ ਪਹੁੰਚੇ ਅਤੇ ਦਿਖਾਵੇ ਲਈ ਵਿਆਹ ਦੀਆਂ ਖ਼ੁਸ਼ੀਆਂ ਮਨਾਈਆਂ।
- ਰਾਤ ਵੇਲੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪੁੰਨੂ ਨੂੰ ਸ਼ਰਾਬ ਦੇ ਨਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਬੇਹੋਸ਼ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਉਹ ਬੇਸੁੱਧ ਪੁੰਨੂ ਨੂੰ ਤੇਜ਼-ਰਫ਼ਤਾਰ ਊਠਣੀ 'ਤੇ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਮਾਰੂਥਲਾਂ ਵੱਲ ਕੀਚ ਮਕਰਾਨ ਲੈ ਉੱਡੇ।
ਸੱਸੀ ਦਾ ਮਾਰੂਥਲ ਵਿੱਚ ਵੈਰਾਗ
ਸਵੇਰੇ ਜਦੋਂ ਸੱਸੀ ਜਾਗੀ ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਪੁੰਨੂ ਦੀ ਸੇਜ ਖ਼ਾਲੀ ਦੇਖੀ। ਉਸਨੇ ਰੇਤ 'ਤੇ ਊਠਾਂ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਦੇਖ ਕੇ ਸੱਚ ਸਮਝ ਲਿਆ:
- ਬਿਨਾਂ ਪਾਣੀ, ਬਿਨਾਂ ਜੁੱਤੀ ਅਤੇ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਸਹਾਰੇ ਦੇ ਸੱਸੀ ਇਕੱਲੀ ਹੀ ਤਪਦੇ ਮਾਰੂਥਲ ਵੱਲ ਪੁੰਨੂ-ਪੁੰਨੂ ਕੂਕਦੀ ਨਿਕਲ ਤੁਰੀ।
- ਹਾਸ਼ਮ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਥਲ ਦੇ ਮਾਰੂਥਲ ਦੀ ਭਿਆਨਕ ਗਰਮੀ ਅਤੇ ਸੱਸੀ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਛਾਲਿਆਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਅਜਿਹੇ ਦਰਦਨਾਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਹੈ:
*"ਨਾਜ਼ੁਕ ਪੈਰ ਗੁਲਾਬ ਸੱਸੀ ਦੇ, ਮਹਿੰਦੀ ਨਾਲ ਸ਼ਿੰਗਾਰੇ!
ਬਲਦੀ ਰੇਤ ਤਪੇ ਵਿੱਚ ਥਲ ਦੇ, ਜਿਉਂ ਭੁੰਨਣ ਭਠਿਆਰੇ!
ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਿਆ ਤਪਦਾ ਸੀਨਾ, ਅੱਗ ਦੇ ਬੰਬ ਪਿਆਰੇ!
ਹਾਸ਼ਮ ਵੇਖ ਤਸੀਹਾ ਉਸਦਾ, ਪੱਥਰ ਪਿਘਲਣ ਸਾਰੇ!"*
- ਸੱਸੀ ਦੇ ਕੋਮਲ ਪੈਰ ਸੜ ਗਏ, ਬੁੱਲ੍ਹ ਪਿਆਸ ਨਾਲ ਸੁੱਕ ਕੇ ਤਿੜਕ ਗਏ, ਪਰ ਉਸਨੇ ਪਿੱਛੇ ਮੁੜਨ ਦੀ ਥਾਂ ਪੁੰਨੂ ਦਾ ਨਾਮ ਲੈਂਦਿਆਂ ਤਪਦੀ ਰੇਤ ਵਿੱਚ ਦਮ ਤੋੜ ਦਿੱਤਾ।
- ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਚਰਵਾਹੇ ਨੇ ਸੱਸੀ ਦੀ ਲਾਸ਼ ਦੇਖ ਕੇ ਉਸਦੀ ਕਬਰ ਪੁੱਟ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਦਫ਼ਨਾ ਦਿੱਤਾ।
ਪੁੰਨੂ ਦੀ ਵਾਪਸੀ ਅਤੇ ਅੰਤਿਮ ਮਿਲਾਪ
- ਜਦੋਂ ਕੀਚ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਪੁੰਨੂ ਨੂੰ ਹੋਸ਼ ਆਇਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਸੱਸੀ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿੱਚ ਪਾਗ਼ਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਧੁਰਕਾਰਿਆ ਅਤੇ ਤਲਵਾਰ ਕੱਢ ਕੇ ਵਾਪਸ ਭੰਬੋਰ ਵੱਲ ਘੋੜਾ ਦੌੜਾ ਦਿੱਤਾ।
- ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਮਾਰੂਥਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤਾਜ਼ਾ ਕਬਰ ਦੇਖੀ। ਜਦੋਂ ਚਰਵਾਹੇ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਇਹ ਕਬਰ ਪੁੰਨੂ-ਪੁੰਨੂ ਕੂਕਦੀ ਮਰੀ ਇੱਕ ਮਾਸੂਮ ਸੁੰਦਰੀ ਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਪੁੰਨੂ ਨੇ ਧਾਹਾਂ ਮਾਰ ਕੇ ਰੱਬ ਅੱਗੇ ਦੁਆ ਕੀਤੀ।
- ਰਵਾਇਤ ਅਨੁਸਾਰ ਕਬਰ ਦੋ-ਪਾੜ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਪੁੰਨੂ ਉਸ ਕਬਰ ਵਿੱਚ ਸਮਾ ਗਿਆ। ਦੋਵੇਂ ਪ੍ਰੇਮੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਇੱਕ ਹੋ ਗਏ।
ਸਾਹਿਤਕ ਅਤੇ ਸੂਫ਼ੀ ਮਹੱਤਤਾ
ਹਾਸ਼ਮ ਸ਼ਾਹ ਦਾ ਕਿੱਸਾ 'ਸੱਸੀ ਹਾਸ਼ਮ' ਪੰਜਾਬੀ ਕਲਾਸਿਕੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਵਿਯੋਗ (ਦਰਦ) ਦਾ ਸਿਖ਼ਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ:
- ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਹਾਸ਼ਮ ਦੀ ਸੱਸੀ ਸੁਣ ਕੇ ਅਕਸਰ ਭਾਵੁਕ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਹਾਸ਼ਮ ਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਵੱਡੀ ਸ਼ਾਹੀ ਜਗੀਰ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ ਸੀ।
- ਸੂਫ਼ੀ ਫ਼ਕੀਰਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਾਹ ਅਬਦੁਲ ਲਤੀਫ਼ ਭਟਾਈ) ਨੇ ਸੱਸੀ ਨੂੰ ਰੱਬ ਦੀ ਸੱਚੀ ਤਲਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮਿਟਾ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਆਤਮਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਮੰਨਿਆ ਹੈ।
ਹਵਾਲੇ
- ਹਾਸ਼ਮ ਸ਼ਾਹ (1810), ਕਿੱਸਾ ਸੱਸੀ ਪੁੰਨੂ (ਸੰਪਾਦਕ: ਡਾ. ਸੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਕੋਹਲੀ, 1965), ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪਟਿਆਲਾ।
- ਡਾ. ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ (1946), ਕਵੀ ਹਾਸ਼ਮ ਸ਼ਾਹ ਦਾ ਜੀਵਨ ਤੇ ਰਚਨਾ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ।
- ਮੌਲਾ ਬਖ਼ਸ਼ ਕੁਸ਼ਤਾ (1960), ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹੀਰੇ, ਲਾਹੌਰ।