ਭੂਮਿਕਾ
ਸਿੱਠਣੀਆਂ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ-ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਹਾਸ-ਵਿਅੰਗ ਦੀ ਉਹ ਅਨੋਖੀ ਵੰਨਗੀ ਹਨ ਜੋ ਵਿਆਹ ਦੇ ਗੰਭੀਰ ਮਾਹੌਲ ਵਿੱਚ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਹਾਸੇ, ਮਜ਼ਾਕ ਅਤੇ ਠਹਾਕਿਆਂ ਦਾ ਰੰਗ ਭਰ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਗੀਤ ਕੁੜੀ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਵਿਹੜੇ ਵਿੱਚ ਉਸ ਵੇਲੇ ਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਲਾੜੇ ਦੀ ਜੰਞ (ਬਰਾਤ) ਪੰਗਤ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਕੇ ਰੋਟੀ ਖਾ ਰਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਸਿੱਠਣੀਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕ 'ਸਮਾਜਿਕ ਲਾਇਸੈਂਸ' (ਛੋਟ) ਹਾਸਲ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਬੇਝਿਜਕ ਹੋ ਕੇ ਮਰਦਾਂ ਅਤੇ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਸਰਦਾਰਾਂ ਦੀ ਖ਼ੁਸ਼ਗਵਾਰ ਖ਼ਿਚਾਈ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਕੋਈ ਵੀ ਇਸਦਾ ਬੁਰਾ ਨਹੀਂ ਮਨਾਉਂਦਾ।
ਵਿਸ਼ੇ ਅਤੇ ਵਿਅੰਗ ਦੇ ਮੁੱਖ ਨਿਸ਼ਾਨੇ
ਸਿੱਠਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹਾਸੇ ਦਾ ਮੁੱਖ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਲਾੜੇ ਦਾ ਪਿਓ (ਕੁੜਮ), ਲਾੜੇ ਦਾ ਮਾਮਾ-ਚਾਚਾ ਅਤੇ ਦੋਵਾਂ ਧਿਰਾਂ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਕਰਵਾਉਣ ਵਾਲਾ 'ਵਿਚੋਲਾ' ਹੁੰਦਾ ਹੈ:
- ਕੁੜਮ ਦੀ ਖ਼ਿਚਾਈ:
- "ਕੁੜਮ ਕੁੜਮ ਕਰਦੇ ਸੀ, ਕੁੜਮ ਬੜਾ ਸਰਦਾਰ... ਲਾੜੇ ਦਾ ਪਿਓ ਐਂ ਬੈਠਾ, ਜਿਉਂ ਲੱਕੜ ਦਾ ਥੰਮ੍ਹ..."
- "ਜੇ ਕੁੜਮਾ ਤੂੰ ਵਿਆਹਣ ਆਇਆ, ਢਿੱਡ ਲੁਕਾ ਕੇ ਆਉਂਦਾ ਵੇ... ਭੁੱਖਿਆਂ ਵਾਂਗੂੰ ਤੂੰ ਤਾਂ ਰੋਟੀਆਂ ਖਾਂਦਾ ਵੇ..."
- ਵਿਚੋਲੇ ਦੀ ਸ਼ਾਮਤ: ਸਿੱਠਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਚੋਲੇ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਝੂਠਾ ਅਤੇ ਲਾਲਚੀ ਬਣਾ ਕੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ:
- "ਵਿਚੋਲੇ ਨੇ ਲਾਈਆਂ ਚਾਰ, ਵਿਚੋਲਾ ਕੁੱਤੇ ਦੀ ਦੁਮ ਵਰਗਾ... ਗੱਲਾਂ ਕਰਦਾ ਸੀ ਮਣ-ਮਣ ਦੀਆਂ, ਪੱਲੇ ਛਣਕਣਾ ਨੀ..."
- ਜੰਞ ਦੇ ਖਾਣ-ਪੀਣ 'ਤੇ ਵਿਅੰਗ: ਬਰਾਤੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਮਠਿਆਈਆਂ, ਜਲੇਬੀਆਂ ਜਾਂ ਮਾਂਹ ਦੀ ਦਾਲ ਛਕਣ ਸਮੇਂ ਔਰਤਾਂ ਗਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ:
- "ਥੋਡੇ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਮੱਖੀਆਂ ਪੈਣ, ਜਲੇਬੀਆਂ ਇੰਝ ਖਾਂਦੇ ਓ... ਚਾਰ ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਭੁੱਖੇ ਆਏ, ਪੱਤਲਾਂ ਚੱਟ ਜਾਂਦੇ ਓ..."
ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਮਹੱਤਤਾ
- ਝਿਜਕ ਦਾ ਖ਼ਾਤਮਾ: ਦੋ ਅਣਜਾਣ ਪਰਿਵਾਰ ਜਦੋਂ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰੀ ਵਿੱਚ ਬੱਝਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਕੁਦਰਤੀ ਖ਼ਾਮੋਸ਼ੀ ਅਤੇ ਝਿਜਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਿੱਠਣੀਆਂ ਦਾ ਹਾਸਾ-ਠੱਠਾ ਇਸ ਬਰਫ਼ ਨੂੰ ਤੋੜ ਕੇ ਦੋਵਾਂ ਧਿਰਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ।
- ਨਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ: ਪਿਤਰੀ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਰਦਾਂ ਦੀ ਸਰਦਾਰੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਵਿਆਹ ਵੇਲੇ ਸਿੱਠਣੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਸਮਾਜਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੂਰੀ ਖੁੱਲ੍ਹ ਹੁੰਦੀ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਮਰਦਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸ਼ਾਇਰੀ ਅਤੇ ਵਿਅੰਗ ਨਾਲ ਲਾਜਵਾਬ ਕਰ ਸਕਣ।
ਮੌਜੂਦਾ ਸਮਾਂ
ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਪੈਲੇਸਾਂ ਅਤੇ ਬੈਂਕੁਇਟ ਹਾਲਾਂ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਰਵਾਇਤੀ ਪੱਤਲਾਂ ਵਿਛਾ ਕੇ ਰੋਟੀ ਖੁਆਉਣ ਦਾ ਰਿਵਾਜ ਘਟ ਗਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਰਵਾਇਤੀ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਠਣੀਆਂ ਦੀ ਮਿਠਾਸ ਅੱਜ ਵੀ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰਿਆਂ 'ਤੇ ਮੁਸਕਰਾਹਟ ਲਿਆ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਹਵਾਲੇ
- ਡਾ. ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ (1988), ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ-ਕਾਵਿ: ਵਿਆਹ ਦੇ ਗੀਤ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪਟਿਆਲਾ।
- ਡਾ. ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ (2004), ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕਧਾਰਾ ਵਿਸ਼ਵ ਕੋਸ਼, ਨੈਸ਼ਨਲ ਬੁੱਕ ਟਰੱਸਟ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ।
- ਸੁਖਦੇਵ ਮਾਦਪੁਰੀ (2006), ਲੋਕ-ਗੀਤਾਂ ਦੀਆਂ ਪੈੜਾਂ, ਲਾਹੌਰ ਬੁੱਕ ਸ਼ਾਪ, ਲੁਧਿਆਣਾ.