ਭੂਮਿਕਾ
ਸੂਚਾ ਸੂਰਮਾ (Sucha Soorma), ਜਿਸਦਾ ਅਸਲ ਨਾਮ ਸੂਚਾ ਸਿੰਘ ਸੀ, ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮਾਲਵਾ ਖਿੱਤੇ (ਮੌਜੂਦਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਮਾਨਸਾ) ਦੀ ਉਹ ਦਰਦਨਾਕ ਅਤੇ ਅਣਖੀਲੀ ਲੋਕ-ਗਾਥਾ ਹੈ ਜੋ ਪੰਜਾਬੀ ਪੇਂਡੂ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਪਰਿਵਾਰਕ ਇੱਜ਼ਤ, ਯਾਰੀ ਵਿੱਚ ਗ਼ੱਦਾਰੀ ਅਤੇ ਖ਼ੂਨੀ ਬਦਲੇ ਦੀ ਅਤਿਅੰਤ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਤੰਦਾਂ ਨੂੰ ਛੂੰਹਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਕੋਈ ਕਾਲਪਨਿਕ ਕਹਾਣੀ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਪਿੰਡ ਸਮਾਓਂ ਵਿਖੇ ਵਾਪਰੀ ਇੱਕ ਸੱਚੀ ਤ੍ਰਾਸਦੀ ਹੈ ਜਿਸਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵੀਸ਼ਰੀ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਅਣਗਿਣਤ ਸ਼ਾਹਕਾਰ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ।
ਪਰਿਵਾਰਕ ਪਿਛੋਕੜ ਅਤੇ ਘੁੱਕਰ ਨਾਲ ਯਾਰੀ
- ਸੂਚਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ ਮਾਨਸਾ ਨੇੜਲੇ ਪਿੰਡ ਸਮਾਓਂ ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ਜੱਟ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ।
- ਉਸਦਾ ਵੱਡਾ ਭਰਾ ਨਰੈਣ ਸਿੰਘ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਫ਼ੌਜ ਵਿੱਚ ਨੌਕਰੀ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਨਰੈਣ ਸਿੰਘ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸ਼ਾਂਤ, ਸਿੱਧਾ-ਸਾਧਾ ਅਤੇ ਨੇਕ ਸੁਭਾਅ ਵਾਲਾ ਇਨਸਾਨ ਸੀ। ਨਰੈਣ ਦਾ ਵਿਆਹ ਬਲਬੀਰ ਕੌਰ (ਬਲਬੀਰੋ) ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜੋ ਹੁਸਨ ਦੀ ਮਲਕਾ ਸੀ ਪਰ ਸੁਭਾਅ ਪੱਖੋਂ ਚੰਚਲ ਸੀ।
- ਸੂਚੇ ਦਾ ਬਚਪਨ ਦਾ ਪੱਕਾ ਮਿੱਤਰ ਘੁੱਕਰ ਮੱਲ੍ਹ ਸੀ, ਜੋ ਉਸੇ ਪਿੰਡ ਦਾ ਇੱਕ ਨਾਮੀ ਪਹਿਲਵਾਨ ਸੀ। ਸੂਚਾ ਘੁੱਕਰ 'ਤੇ ਆਪਣੇ ਸਕੇ ਭਰਾ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਭਰੋਸਾ ਕਰਦਾ ਸੀ।
ਯਾਰੀ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸਘਾਤ ਅਤੇ ਪਾਪ ਦਾ ਮੁੱਢ
- ਜਦੋਂ ਨਰੈਣ ਸਿੰਘ ਫ਼ੌਜ ਦੀ ਡਿਊਟੀ 'ਤੇ ਸਰਹੱਦ 'ਤੇ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ, ਤਾਂ ਪਿੱਛੋਂ ਘੁੱਕਰ ਮੱਲ੍ਹ ਦਾ ਸੂਚੇ ਦੇ ਘਰ ਆਉਣਾ-ਜਾਣਾ ਆਮ ਸੀ।
- ਇਸੇ ਦੌਰਾਨ ਘੁੱਕਰ ਅਤੇ ਸੂਚੇ ਦੀ ਭਰਜਾਈ ਬਲਬੀਰੋ ਵਿਚਕਾਰ ਨਾਜਾਇਜ਼ ਪ੍ਰੇਮ-ਸੰਬੰਧ ਕਾਇਮ ਹੋ ਗਏ।
- ਜਦੋਂ ਸੂਚਾ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਜਾਂਦਾ, ਤਾਂ ਪਿੰਡ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਤਾਅਨੇ ਮਾਰਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ:
"ਸੂਚਿਆ! ਤੇਰਾ ਯਾਰ ਘੁੱਕਰ ਤੇਰੀ ਭਰਜਾਈ ਨਾਲ ਹੱਸਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਤੂੰ ਅੱਖਾਂ ਮੀਟੀਆਂ ਬੈਠਾ ਏਂ!"
- ਸੂਚੇ ਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਦੋਸਤ 'ਤੇ ਸ਼ੱਕ ਨਾ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਘੁੱਕਰ ਅਤੇ ਬਲਬੀਰੋ ਨੂੰ ਇਤਰਾਜ਼ਯੋਗ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਦੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਪੈਰਾਂ ਹੇਠੋਂ ਜ਼ਮੀਨ ਖਿਸਕ ਗਈ।
ਅਣਖ ਦਾ ਕਤਲ ਅਤੇ ਖ਼ੂਨੀ ਬਦਲਾ
- ਸੂਚੇ ਨੇ ਘੁੱਕਰ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੀ ਭਾਬੀ ਦਾ ਮੂੰਹ ਨਾ ਦੇਖੇ ਅਤੇ ਯਾਰੀ ਵਿੱਚ ਦਾਗ਼ ਨਾ ਲਾਵੇ। ਪ੍ਰੰਤੂ ਘੁੱਕਰ ਨੇ ਪਹਿਲਵਾਨੀ ਦੇ ਹੰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਸੂਚੇ ਦੀ ਬੇਇੱਜ਼ਤੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਜਾਨੋਂ ਮਾਰਨ ਦੀਆਂ ਧਮਕੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ।
- ਬਲਬੀਰੋ ਨੇ ਵੀ ਸੁਧਰਨ ਦੀ ਥਾਂ ਘੁੱਕਰ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਸੂਚੇ ਨੂੰ ਜ਼ਹਿਰ ਦੇ ਕੇ ਮਾਰਨ ਦੀ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਰਚੀ।
- ਪੰਜਾਬੀ ਅਣਖ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ ਅਨੁਸਾਰ ਜਦੋਂ ਪਰਿਵਾਰਕ ਇੱਜ਼ਤ ਖ਼ਤਰੇ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਈ, ਤਾਂ ਸੂਚੇ ਨੇ ਗੰਡਾਸਾ ਚੁੱਕ ਲਿਆ।
- ਉਸਨੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਪਿੜਾਂ ਵਿੱਚ ਘੁੱਕਰ ਮੱਲ੍ਹ ਨੂੰ ਲਲਕਾਰਿਆ ਅਤੇ ਗੰਡਾਸੇ ਦੇ ਵਾਰ ਨਾਲ ਉਸਦਾ ਕਤਲ ਕਰਕੇ ਆਪਣੀ ਬੇਇੱਜ਼ਤੀ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲਿਆ।
- ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਭਰਜਾਈ ਬਲਬੀਰੋ ਨੂੰ ਵੀ ਸੋਧ ਦਿੱਤਾ ਜਿਸਨੇ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਨੂੰ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਰੋਲਿਆ ਸੀ।
ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਅਤੇ ਫ਼ਾਂਸੀ
- ਦੋਹਰੇ ਕਤਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੂਚਾ ਫ਼ਰਾਰ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਬਾਗ਼ੀ ਰਿਹਾ।
- ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ। ਮੁਕੱਦਮੇ ਦੀ ਸੁਣਵਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਅਦਾਲਤ ਨੇ ਸੂਚਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਫ਼ਾਂਸੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ।
- ਫ਼ਾਂਸੀ ਦੇ ਤਖ਼ਤੇ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹਨ ਵੇਲੇ ਵੀ ਸੂਚੇ ਦੇ ਚਿਹਰੇ 'ਤੇ ਕੋਈ ਪਛਤਾਵਾ ਨਹੀਂ ਸੀ; ਉਸਦਾ ਕਹਿਣਾ ਸੀ ਕਿ ਉਸਨੇ ਕਿਸੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਦਾ ਖ਼ੂਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਸਗੋਂ ਯਾਰੀ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸਘਾਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਖ਼ਾਨਦਾਨੀ ਇੱਜ਼ਤ ਲੁੱਟਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ।
ਲੋਕ-ਕਲਾ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਤਾ
ਸੂਚਾ ਸੂਰਮਾ ਮਾਲਵੇ ਦੀ ਕਵੀਸ਼ਰੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਥੰਮ੍ਹ ਹੈ:
- ਮਾਸਟਰ ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਪਾਰਸ, ਬਾਬੂ ਰਜਬ ਅਲੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਵੀਸ਼ਰਾਂ ਨੇ ਸੂਚੇ ਦੀ ਵਾਰ ਨੂੰ ਅਜਿਹੀ ਜੋਸ਼ੀਲੀ ਅਤੇ ਦਰਦਨਾਕ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਗਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕਧਾਰਾ ਦਾ ਅਮਿੱਟ ਅੰਗ ਬਣ ਚੁੱਕੀ ਹੈ।
ਹਵਾਲੇ
- ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਪਾਰਸ (1965), ਕਵੀਸ਼ਰੀ ਕਿੱਸਾ ਸੂਚਾ ਸੂਰਮਾ, ਬਠਿੰਡਾ।
- ਬਾਬੂ ਰਜਬ ਅਲੀ (1978), ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਤੇ ਛੰਦ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪਟਿਆਲਾ।
- ਡਾ. ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ (1988), ਮਾਲਵੇ ਦੇ ਕਵੀਸ਼ਰ, ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ।