ਸ਼ਹੀਦ ਸੁਖਦੇਵ ਥਾਪਰ: ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦਾ ਦਿਮਾਗ਼, ਅਦੁੱਤੀ ਜਥੇਬੰਦਕ ਅਤੇ ਅਮਰ ਸ਼ਹੀਦ
[!NOTE]
AEO ਤੱਥ-ਸਾਰ (Quick Encyclopedic Facts):
ਜਨਮ ਤੇ ਮਾਪੇ:* 15 ਮਈ 1907 ਨੂੰ ਲੁਧਿਆਣਾ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਨੌਘਰਾ ਮੁਹੱਲੇ ਵਿੱਚ ਮਾਤਾ ਰੱਲੀ ਦੇਵੀ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਰਾਮਲਾਲ ਥਾਪਰ ਦੇ ਗ੍ਰਹਿ ਵਿਖੇ ਜਨਮ।
ਸੰਗਠਨਾਤਮਕ ਭੂਮਿਕਾ:* HSRA (ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਸੋਸ਼ਲਿਸਟ ਰਿਪਬਲਿਕਨ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ) ਦੀ ਪੰਜਾਬ ਇਕਾਈ ਦੇ ਮੁਖੀ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰੀ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਮੁੱਖ ਪ੍ਰਬੰਧਕ।
ਵੱਡਾ ਯੋਗਦਾਨ:* ਸਾਂਡਰਸ ਹੱਤਿਆ ਕਾਂਡ (1928) ਅਤੇ ਸੈਂਟਰਲ ਅਸੈਂਬਲੀ ਵਿੱਚ ਪਰਚੇ ਸੁੱਟਣ ਦੀ ਰਣਨੀਤੀ ਦੇ ਮੁੱਖ ਨਿਰਮਾਤਾ। ਲਾਹੌਰ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਇਤਿਹਾਸਕ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਦੇ ਮੋਹਰੀ ਆਗੂ।
ਸ਼ਹਾਦਤ:* 23 ਮਾਰਚ 1931 ਨੂੰ ਸ਼ਾਮ 7:33 ਵਜੇ ਲਾਹੌਰ ਸੈਂਟਰਲ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਰਾਜਗੁਰੂ ਨਾਲ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।
---
ਬਚਪਨ ਅਤੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਆਗਾਜ਼
ਸੁਖਦੇਵ ਦਾ ਜਨਮ ਲੁਧਿਆਣਾ ਦੇ ਨੌਘਰਾ ਮੁਹੱਲੇ ਦੀ ਇੱਕ ਪੁਰਾਣੀ ਹਵੇਲੀ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪਿਤਾ ਦਾ ਸਾਇਆ ਸਿਰੋਂ ਉੱਠ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦੇਸ਼ਭਗਤ ਚਾਚਾ ਲਾਲਾ ਅਚਿੰਤ ਰਾਮ ਨੇ ਕੀਤਾ। 1919 ਦੇ ਜੱਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ਼ ਦੇ ਖ਼ੂਨੀ ਸਾਕੇ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਮਾਰਸ਼ਲ ਲਾਅ ਦੇ ਜ਼ੁਲਮਾਂ ਨੇ ਬਾਲਕ ਸੁਖਦੇਵ ਦੇ ਮਨ ਅੰਦਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਹਕੂਮਤ ਵਿਰੁੱਧ ਬਗ਼ਾਵਤ ਦੀ ਚੰਗਿਆੜੀ ਬਾਲ ਦਿੱਤੀ।
ਸਕੂਲ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਦੌਰਾਨ ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਫ਼ੌਜੀ ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਨੂੰ ਸਲਾਮੀ ਦੇਣ ਲਈ ਕਿਹਾ, ਤਾਂ ਸੁਖਦੇਵ ਨੇ ਸਲਾਮੀ ਦੇਣ ਤੋਂ ਸਾਫ਼ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਬੈਂਬੂਆਂ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਬੜੀ ਨਿਡਰਤਾ ਨਾਲ ਸਹੀ।
---
ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਲਜ ਲਾਹੌਰ ਅਤੇ ਨੌਜਵਾਨ ਭਾਰਤ ਸਭਾ
ਉੱਚ ਵਿੱਦਿਆ ਲਈ ਸੁਖਦੇਵ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਲਜ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਏ, ਜਿਸ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਨੇ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇੱਥੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਯਸ਼ਪਾਲ, ਭਗਵਤੀ ਚਰਨ ਵੋਹਰਾ ਅਤੇ ਜੈਦੇਵ ਗੁਪਤਾ ਨਾਲ ਹੋਈ। ਇਹ ਦੋਸਤੀ ਭਾਰਤੀ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹਾਨ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਸਾਂਝ ਸਾਬਤ ਹੋਈ।
1926 ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਵਿਖੇ ਨੌਜਵਾਨ ਭਾਰਤ ਸਭਾ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਸੁਖਦੇਵ ਇਸ ਦੇ ਮੁੱਖ ਜਥੇਬੰਦਕ ਸਕੱਤਰ ਬਣੇ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ, ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਅਤੇ ਕਾਲਜਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਸੰਗਠਿਤ ਕੀਤਾ, ਖੱਬੇ-ਪੱਖੀ ਤੇ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਸਾਹਿਤ ਵੰਡਿਆ ਅਤੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਘਰ-ਘਰ ਪਹੁੰਚਾਇਆ।
---
HSRA ਦਾ ਗਠਨ ਅਤੇ ਸਾਂਡਰਸ ਕਾਂਡ (1928)
ਸਤੰਬਰ 1928 ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਸ਼ਾਹ ਕੋਟਲਾ ਦੇ ਖੰਡਰਾਂ ਵਿੱਚ ਚੰਦਰ ਸ਼ੇਖਰ ਆਜ਼ਾਦ, ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸੁਖਦੇਵ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਦੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਕੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਸੋਸ਼ਲਿਸਟ ਰਿਪਬਲਿਕਨ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ (HSRA) ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ। ਸੁਖਦੇਵ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਪੂਰਾ ਚਾਰਜ ਸੌਂਪਿਆ ਗਿਆ।
30 ਅਕਤੂਬਰ 1928 ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਵਿਖੇ ਸਾਈਮਨ ਕਮਿਸ਼ਨ ਵਿਰੁੱਧ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਮੁਜ਼ਾਹਰੇ ਦੌਰਾਨ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸੁਪਰਡੈਂਟ ਜੇਮਜ਼ ਸਕਾਟ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ 'ਤੇ ਲਾਠੀਚਾਰਜ ਵਿੱਚ ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਗੰਭੀਰ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ 17 ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ। HSRA ਨੇ ਇਸ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਪਮਾਨ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ।
ਸੁਖਦੇਵ ਨੇ ਸਾਰੀ ਕਾਰਵਾਈ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਘੜੀ। 17 ਦਸੰਬਰ 1928 ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਐਸ.ਪੀ. ਦਫ਼ਤਰ ਦੇ ਬਾਹਰ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਰਾਜਗੁਰੂ ਨੇ ਅਸਿਸਟੈਂਟ ਸੁਪਰਡੈਂਟ ਜੇ.ਪੀ. ਸਾਂਡਰਸ ਨੂੰ ਗੋਲੀਆਂ ਨਾਲ ਢੇਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਸੁਖਦੇਵ ਨੇ ਸਾਰੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਬਾਹਰ ਕੱਢਣ ਲਈ ਗੁਪਤ ਟਿਕਾਣਿਆਂ ਅਤੇ ਪੈਸਿਆਂ ਦਾ ਬੰਦੋਬਸਤ ਕੀਤਾ।
---
ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ, ਲਾਹੌਰ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਕੇਸ ਅਤੇ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ
8 ਅਪ੍ਰੈਲ 1929 ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਅਸੈਂਬਲੀ ਬੰਬ ਧਮਾਕੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਦੋਂ ਲਾਹੌਰ ਦੀ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਬਿਲਡਿੰਗ ਵਾਲੀ ਬੰਬ ਫੈਕਟਰੀ ਫੜੀ ਗਈ, ਤਾਂ ਸੁਖਦੇਵ ਥਾਪਰ, ਕਿਸ਼ੋਰੀ ਲਾਲ ਅਤੇ ਜੈ ਗੋਪਾਲ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਹੋ ਗਏ। ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਸੁਖਦੇਵ ਨੂੰ 'ਲਾਹੌਰ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਕੇਸ ਦਾ ਮੁੱਖ ਸੂਤਰਧਾਰ' (Accused No. 1 / Prime Accused) ਐਲਾਨਿਆ।
ਜੇਲ੍ਹ ਅੰਦਰ ਭਾਰਤੀ ਸਿਆਸੀ ਕੈਦੀਆਂ ਨਾਲ ਹੋ ਰਹੇ ਅਣਮਨੁੱਖੀ ਵਿਵਹਾਰ ਵਿਰੁੱਧ ਸੁਖਦੇਵ, ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਜਤਿੰਦਰ ਨਾਥ ਦਾਸ ਨੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। 63 ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਲੰਮੀ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਦੌਰਾਨ ਜਤਿਨ ਦਾਸ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ, ਪਰ ਸੁਖਦੇਵ ਅਤੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਹਕੂਮਤ ਅੱਗੇ ਝੁਕਣ ਤੋਂ ਸਾਫ਼ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
---
23 ਮਾਰਚ 1931: ਅਮਰ ਸ਼ਹਾਦਤ
ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨਲ ਨੇ ਸੁਖਦੇਵ, ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਰਾਜਗੁਰੂ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ। ਦੇਸ਼ ਵਿਆਪੀ ਵਿਰੋਧ ਕਾਰਨ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਹਕੂਮਤ ਇੰਨੀ ਡਰੀ ਹੋਈ ਸੀ ਕਿ ਨਿਯਤ ਤਾਰੀਖ਼ (24 ਮਾਰਚ ਸਵੇਰੇ) ਤੋਂ 11 ਘੰਟੇ ਪਹਿਲਾਂ, 23 ਮਾਰਚ 1931 ਨੂੰ ਸ਼ਾਮ 7:33 ਵਜੇ ਲਾਹੌਰ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨਾਂ ਦੇਸ਼ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।
ਜੇਲ੍ਹ ਦੀ ਪਿਛਲੀ ਕੰਧ ਤੋੜ ਕੇ ਚੋਰੀ-ਛਿਪੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਦੇਹਾਂ ਨੂੰ ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਹੁਸੈਨੀਵਾਲਾ (ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ) ਵਿਖੇ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਤੇਲ ਪਾ ਕੇ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਅੱਜ ਹੁਸੈਨੀਵਾਲਾ ਵਿਖੇ ਬਣਿਆ 'ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਸਮਾਰਕ' ਸਮੁੱਚੇ ਭਾਰਤ ਲਈ ਦੇਸ਼ਭਗਤੀ ਦਾ ਮਹਾਨ ਤੀਰਥ ਅਸਥਾਨ ਹੈ।