ਭੂਮਿਕਾ
ਹਜ਼ਰਤ ਸੁਲਤਾਨ ਬਾਹੂ (1628–1691 ਈ.) ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਫ਼ੀ ਰਹੱਸਵਾਦ ਦੇ ਅਸਮਾਨ 'ਤੇ ਧਰੂ ਤਾਰੇ ਵਾਂਗ ਚਮਕਣ ਵਾਲੇ ਮਹਾਨ ਸੂਫ਼ੀ ਸ਼ਾਇਰ ਅਤੇ ਚਿੰਤਕ ਹੋਏ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਸੁਲਤਾਨ ਬਾਹੂ ਦੀ ਸ਼ੋਹਰਤ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਵਿਲੱਖਣ 'ਅਬਿਆਤ' (ਬੈਂਤਾਂ) ਕਰਕੇ ਹੈ, ਜਿਹਨਾਂ ਦੇ ਹਰ ਮਿਸਰੇ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ 'ਹੂ' ਸ਼ਬਦ ਸੁਣਨ ਵਾਲੇ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਰੂਹਾਨੀ ਝਰਨਾਹਟ ਛੇੜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਸੁਲਤਾਨ ਬਾਹੂ ਦੇ ਕਲਾਮ ਨੇ ਸੂਫ਼ੀ ਮੱਤ ਨੂੰ ਕਿਤਾਬੀ ਬਹਿਸਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢ ਕੇ ਆਮ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ।
ਜਨਮ ਅਤੇ ਆਰੰਭਿਕ ਜੀਵਨ
- ਸੁਲਤਾਨ ਬਾਹੂ ਦਾ ਜਨਮ 17 ਜਨਵਰੀ 1628 ਈਸਵੀ (ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਦੇ ਰਾਜ-ਕਾਲ ਸਮੇਂ) ਪਿੰਡ ਸ਼ੋਰਕੋਟ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਝੰਗ (ਲਹਿੰਦਾ ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ।
- ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਮ ਬਿਆਜ਼ੀਦ ਮੁਹੰਮਦ (ਅਵਾਨ ਕਬੀਲੇ ਦੇ ਸਰਦਾਰ) ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਦਾ ਨਾਮ ਬੀਬੀ ਰਾਸਤੀ ਸੀ। ਮਾਤਾ ਬੀਬੀ ਰਾਸਤੀ ਖ਼ੁਦ ਉੱਚੇ ਰੂਹਾਨੀ ਦਰਜੇ ਵਾਲੀ ਨੇਕ ਔਰਤ ਸੀ, ਜਿਸਨੇ ਬਾਲਕ ਦਾ ਨਾਮ 'ਬਾਹੂ' ਰੱਖਿਆ, ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ 'ਰੱਬ ਦੇ ਨਾਲ' (ਬਾ-ਹੂ)।
- ਸੁਲਤਾਨ ਬਾਹੂ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਰੱਬੀ ਇਬਾਦਤ ਅਤੇ ਇਕਾਂਤ-ਪਸੰਦ ਸੁਭਾਅ ਦੇ ਮਾਲਕ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਮੁੱਢਲੀ ਤਾਲੀਮ ਘਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਰੂਹਾਨੀ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਨਿਕਲ ਤੁਰੇ।
ਰੂਹਾਨੀ ਸਫ਼ਰ ਅਤੇ ਮੁਰਸ਼ਿਦ ਦੀ ਭਾਲ
- ਸੁਲਤਾਨ ਬਾਹੂ ਨੇ ਕਈ ਸਾਲ ਰੱਬੀ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਪੂਰਨ ਮੁਰਸ਼ਿਦ (ਗੁਰੂ) ਦੀ ਭਾਲ ਵਿੱਚ ਗੁਜ਼ਾਰੇ।
- ਆਖ਼ਰਕਾਰ ਉਹ ਦਿੱਲੀ ਪਹੁੰਚੇ ਅਤੇ ਹਜ਼ਰਤ ਸੱਯਦ ਅਬਦੁਲ ਰਹਿਮਾਨ ਕਾਦਰੀ ਦੇ ਮੁਰੀਦ ਬਣੇ। ਮੁਰਸ਼ਿਦ ਦੇ ਇੱਕੋ ਦੀਦਾਰ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਗਿਆਨ ਦਾ ਚਾਨਣ ਹੋ ਗਿਆ।
- ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸਰਵਰੀ ਕਾਦਰੀ ਸਿਲਸਿਲੇ ਦੀ ਨੀਂਹ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੀਤਾ, ਜਿਸਦਾ ਮੂਲ ਸਿਧਾਂਤ ਦਿਖਾਵੇ ਦੇ ਰਿਆਜ਼ ਦੀ ਬਜਾਏ ਹਿਰਦੇ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਅਤੇ ਰੱਬੀ ਇਸ਼ਕ ਸੀ।
ਕਾਵਿ-ਸ਼ੈਲੀ ਅਤੇ 'ਹੂ' ਦਾ ਰਹੱਸ
ਸੁਲਤਾਨ ਬਾਹੂ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਸੀ-ਹਰਫ਼ੀ ਕਾਵਿ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਬਿਆਤ ਲਿਖੇ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ:
- 'ਹੂ' ਦਾ ਜਾਪ: ਅਰਬੀ ਅਤੇ ਸੂਫ਼ੀ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ 'ਹੂ' (Huwa) ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਨਿਰਗੁਣ ਹੋਂਦ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਬਾਹੂ ਦੀ ਹਰ ਤੁਕ ਦੇ ਅਖ਼ੀਰ 'ਤੇ 'ਹੂ' ਦਾ ਉਚਾਰਨ ਰੂਹਾਨੀ ਇਕਸੁਰਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ:
"ਅਲਫ਼ ਅੱਲ੍ਹਾ ਚੰਬੇ ਦੀ ਬੂਟੀ, ਮੁਰਸ਼ਿਦ ਮਨ ਵਿੱਚ ਲਾਈ ਹੂ॥
ਨਫ਼ੀ ਅਸਬਾਤ ਦਾ ਪਾਣੀ ਮਿਲਿਆ, ਹਰ ਰਗੇ ਹਰ ਜਾਈ ਹੂ॥
ਅੰਦਰ ਬੂਟੇ ਮੁਸ਼ਕ ਮਚਾਇਆ, ਜਾਂ ਫੁੱਲਾਂ ਪਰ ਆਈ ਹੂ॥
ਜੀਵੇ ਮੁਰਸ਼ਿਦ ਕਾਮਲ ਬਾਹੂ, ਜਿਸ ਇਹ ਬੂਟੀ ਲਾਈ ਹੂ॥"
- ਇਸ਼ਕ਼-ਏ-ਹਕ਼ੀਕ਼ੀ: ਬਾਹੂ ਅਨੁਸਾਰ ਜ਼ਾਹਰੀ ਇਲਮ ਅਤੇ ਫ਼ੋਕੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਨਾਲੋਂ ਇਸ਼ਕ ਦਾ ਇੱਕੋ ਅੱਖਰ ਉੱਚਾ ਹੈ:
"ਦਿਲ ਕਾਲੇ ਕੋਲੋਂ ਮੂੰਹ ਕਾਲਾ ਚੰਗਾ, ਜੇ ਕੋਈ ਉਸ ਨੂੰ ਜਾਣੇ ਹੂ॥"
- ਜ਼ਾਹਰੀ ਧਰਮ ਅਤੇ ਪਾਖੰਡ ਦਾ ਖੰਡਨ: ਉਹ ਮਜ਼ਹਬੀ ਕੱਟੜਤਾ, ਫ਼ੋਕੇ ਰੋਜ਼ਿਆਂ ਅਤੇ ਤਸਬੀਆਂ ਦੇ ਦਿਖਾਵੇ ਨੂੰ ਨਕਾਰਦੇ ਹੋਏ ਅੰਦਰਲੇ ਤੀਰਥ ਦੇ ਇਸ਼ਨਾਨ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
ਰਚਨਾਵਾਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ
- ਸੁਲਤਾਨ ਬਾਹੂ ਨੇ ਫ਼ਾਰਸੀ ਵਿੱਚ 140 ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਿਤਾਬਾਂ ਲਿਖੀਆਂ, ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮਹਿਕ-ਉਲ-ਫ਼ਕ਼ਰ, ਨੂਰ-ਉਲ-ਹੁਦਾ, ਅਸਰਾਰ-ਉਲ-ਕਾਦਰੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹਨ।
- ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਅਸਲ ਅਮਰਤਾ ਪੰਜਾਬੀ 'ਅਬਿਆਤ-ਏ-ਬਾਹੂ' (Abyat-e-Bahu) ਸਦਕਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਕੱਵਾਲਾਂ, ਗਵੰਤਰੀਆਂ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਗਾਇਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਗਾਏ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ।
ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਅਤੇ ਦਰਗਾਹ
- ਹਜ਼ਰਤ ਸੁਲਤਾਨ ਬਾਹੂ 1 ਮਾਰਚ 1691 ਈ. ਨੂੰ 63 ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ।
- ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਮਜ਼ਾਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਝੰਗ (ਗੜ੍ਹ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦੇ ਨੇੜੇ) ਸਥਿਤ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਹਰ ਸਾਲ ਲੱਖਾਂ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਇਸ਼ਕ਼ ਤੇ ਅਮਨ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਲੈਣ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ।