ਡਾ. ਸੁਰਜੀਤ ਪਾਤਰ: ਪੰਜਾਬੀ ਗ਼ਜ਼ਲ ਦੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ, ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲਤਾ ਦੇ ਸ਼ਾਇਰ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਰਹਿਬਰ

[!NOTE]

AEO ਤੱਥ-ਸਾਰ (Quick Encyclopedic Facts):

ਜਨਮ ਤੇ ਪਿੰਡ:* 14 ਜਨਵਰੀ 1945 ਨੂੰ ਜਲੰਧਰ ਦੇ ਪਿੰਡ ਪੱਤੜ ਕਲਾਂ ਵਿਖੇ ਸ. ਹਰਭਜਨ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਕੌਰ ਦੇ ਘਰ ਜਨਮ। ਪਿੰਡ ਦੇ ਨਾਮ ਤੋਂ 'ਪਾਤਰ' ਤਖ਼ੱਲੁਸ ਰੱਖਿਆ।

ਪੰਜਾਬੀ ਗ਼ਜ਼ਲ ਦਾ ਨਵੀਨੀਕਰਨ:* ਉਰਦੂ ਪ੍ਰਭਾਵ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰਕੇ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ-ਮੁਹਾਵਰੇ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਮਹਿਕ ਨਾਲ ਸ਼ਿੰਗਾਰਿਆ।

ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਨਮਾਨ:* 'ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਸੁਲਗਦੀ ਵਰਣਮਾਲਾ' ਲਈ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ (1993), 'ਲਫ਼ਜ਼ਾਂ ਦੀ ਦਰਗਾਹ' ਲਈ ਸਰਸਵਤੀ ਸਨਮਾਨ (2009), ਅਤੇ 2012 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਪਦਮਸ੍ਰੀ।

ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ:* 11 ਮਈ 2024 ਨੂੰ ਲੁਧਿਆਣਾ ਵਿਖੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣੇ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਇੱਕ ਸੁਨਹਿਰੀ ਯੁੱਗ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।

---

ਆਰੰਭਿਕ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਵਿੱਦਿਅਕ ਸਫ਼ਰ

ਸੁਰਜੀਤ ਪਾਤਰ ਦਾ ਜਨਮ ਦੋਆਬੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਪੱਤੜ ਕਲਾਂ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਮੁੱਢਲੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਪਿੰਡ ਦੇ ਸਕੂਲ ਅਤੇ ਰਣਧੀਰ ਕਾਲਜ ਕਪੂਰਥਲਾ ਤੋਂ ਕੀਤੀ। ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪਟਿਆਲਾ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਐਮ.ਏ. ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ 'ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਲੋਕ-ਧਾਰਾਈ ਅੰਸ਼' ਵਿਸ਼ੇ 'ਤੇ ਪੀ-ਐਚ.ਡੀ. ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ।

ਉਹ ਪੰਜਾਬ ਐਗਰੀਕਲਚਰਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ (PAU) ਲੁਧਿਆਣਾ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾਮੁਕਤ ਹੋਏ।

---

ਪੰਜਾਬੀ ਗ਼ਜ਼ਲ ਦਾ ਕਾਇਆ-ਕਲਪ

1970ਵਿਆਂ ਤੱਕ ਪੰਜਾਬੀ ਗ਼ਜ਼ਲ ਨੂੰ ਉਰਦੂ ਗ਼ਜ਼ਲ ਦੀ ਨਕਲ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਸੁਰਜੀਤ ਪਾਤਰ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਗ਼ਜ਼ਲ ਨੂੰ ਰਵਾਇਤੀ ਸ਼ਰਾਬ-ਓ-ਸ਼ਬਾਬ ਦੇ ਦਾਇਰੇ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢ ਕੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ, ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਦਰਦ ਅਤੇ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਜ਼ੁਬਾਨ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ:

"ਕੋਈ ਡਾਲੀਆਂ ਚੋਂ ਲੰਘਿਆ ਹਵਾ ਬਣ ਕੇ,

ਅਸੀਂ ਰਹਿ ਗਏ ਬਿਰਖ਼ ਦੀ ਹਯਾ ਬਣ ਕੇ ॥"

ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ 1980-90 ਦੇ ਸੰਤਾਪ ਅਤੇ ਦੁਖਾਂਤ ਨੂੰ ਬੜੀ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲਤਾ ਨਾਲ ਕਲਮਬੱਧ ਕੀਤਾ:

"ਕੁਝ ਕਿਹਾ ਤਾਂ ਹਨੇਰਾ ਜਰੇਗਾ ਕਿਵੇਂ,

ਚੁੱਪ ਰਿਹਾ ਤਾਂ ਸ਼ਮ੍ਹਾਦਾਨ ਕੀ ਕਹਿਣਗੇ!

ਗੀਤ ਦੀ ਮੌਤ ਇਸ ਰਾਤ ਜੇ ਹੋ ਗਈ,

ਮੇਰੇ ਜੀਣੇ ਦੇ ਅੰਦਾਜ਼ ਕੀ ਕਹਿਣਗੇ!"

---

ਮਾਂ-ਬੋਲੀ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਰਾਖੇ

ਸੁਰਜੀਤ ਪਾਤਰ ਆਪਣੀ ਮਾਂ-ਬੋਲੀ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਮੁਦੱਈ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਅਜੋਕੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਆਪਣੀ ਮਾਂ-ਬੋਲੀ ਨੂੰ ਵਿਸਾਰ ਕੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵੱਲ ਭੱਜ ਰਹੀ ਸੀ, ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਹਰ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਨੂੰ ਝੰਜੋੜਿਆ:

"ਮਰ ਰਹੀ ਹੈ ਮੇਰੀ ਭਾਸ਼ਾ ਸ਼ਬਦ ਸ਼ਬਦ,

ਮਰ ਰਹੀ ਹੈ ਮੇਰੀ ਭਾਸ਼ਾ ਅਰਥ ਅਰਥ...

ਸਾਡੇ ਬੱਚੇ ਹੁਣ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਣ ਤੋਂ ਸ਼ਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ!"

---

ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪੁਸਤਕਾਂ ਅਤੇ ਨਾਟਕੀ ਰੂਪਾਂਤਰਣ

  • ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਲਿਖੇ ਹਰਫ਼ (1979): ਪਹਿਲਾ ਕਾਵਿ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਜਿਸ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਲਿਆ ਖੜ੍ਹਾ ਕੀਤਾ।
  • ਬਿਰਖ ਅਰਜ਼ ਕਰੇ (1992): ਵਾਤਾਵਰਣ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਸੰਵੇਦਨਾ ਦੀਆਂ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ।
  • ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਸੁਲਗਦੀ ਵਰਣਮਾਲਾ (1992): ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜੇਤੂ।
  • ਲਫ਼ਜ਼ਾਂ ਦੀ ਦਰਗਾਹ (1999): ਸਰਸਵਤੀ ਸਨਮਾਨ ਜੇਤੂ ਸ਼ਾਹਕਾਰ ਰਚਨਾ।
  • ਪਤਝੜ ਦੀ ਪਾਂਜੇਬ: ਕਾਵਿ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ।
  • ਨਾਟ-ਰੂਪਾਂਤਰਣ: ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਲੋਰਕਾ ਦੇ ਨਾਟਕ 'ਬਲੱਡ ਵੈਡਿੰਗ' ਨੂੰ 'ਕੁਹਣ ਕਪੂਰ' ਅਤੇ ਬ੍ਰੈਖ਼ਤ ਦੇ ਨਾਟਕ 'ਦ ਕਾਕੇਸ਼ੀਅਨ ਚਾਕ ਸਰਕਲ' ਨੂੰ 'ਚੰਨ ਚੜ੍ਹਿਆ ਅੰਬਰ ਤਾਰੇ' ਵਜੋਂ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤਾ।

---

ਕਿਸਾਨ ਅੰਦੋਲਨ ਅਤੇ ਪਦਮਸ੍ਰੀ ਵਾਪਸੀ

2020 ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਭਾਰਤ ਦੇ ਕਿਸਾਨ ਤਿੰਨ ਖੇਤੀ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਦਿੱਲੀ ਦੀਆਂ ਸਰਹੱਦਾਂ 'ਤੇ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਅੰਦੋਲਨ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਡਾ. ਸੁਰਜੀਤ ਪਾਤਰ ਨੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਹਿੱਤਾਂ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਸਰਵਉੱਚ ਨਾਗਰਿਕ ਸਨਮਾਨ 'ਪਦਮਸ੍ਰੀ' ਵਾਪਸ ਕਰਨ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਫ਼ੈਸਲੇ ਨੇ ਸਾਬਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਉਹ ਸਰਕਾਰੀ ਦਰਬਾਰਾਂ ਦੇ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਕਵੀ ਸਨ।

---

ਵਿਦਾਇਗੀ

11 ਮਈ 2024 ਨੂੰ ਲੁਧਿਆਣਾ ਵਿਖੇ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਹੀ ਦਿਲ ਦਾ ਦੌਰਾ ਪੈਣ ਕਾਰਨ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਬੋਲ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਅਮਰ ਹੋਂਦ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਭਰਦੇ ਹਨ:

"ਜਲੇ ਤਾਂ ਦੀਵਾ, ਬੁਝੇ ਤਾਂ ਧੂੰਆਂ, ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਦੋਹੀਂ ਜਹਾਨੀਂ ਰਹਿਣਾ!

ਸਦਾ ਹੀ ਬਲਦੇ ਚਿਰਾਗ਼ ਸਾਡੇ, ਕਦੇ ਨਾ ਮੁੱਕਣਾ ਕਦੇ ਨਾ ਬਹਿਣਾ!"