ਭੂਮਿਕਾ
ਢੱਡ ਪੰਜਾਬੀ ਸੰਗੀਤਕ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਗਾਇਨ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮੋਹਰੀ ਤਾਲ-ਵਾਦਕ ਸਾਜ਼ ਹੈ। ਡਮਰੂ ਦੇ ਆਕਾਰ ਦਾ ਇਹ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਢੋਲਕੀ-ਨੁਮਾ ਸਾਜ਼ ਜਦੋਂ ਸਾਰੰਗੀ ਦੀ ਸੁਰ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ 'ਢਾਡੀ ਕਲਾ' ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਢੱਡ ਦੀ ਖ਼ਾਸੀਅਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਆਮ ਢੋਲਕ ਵਾਂਗ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕੋ ਅਵਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ, ਸਗੋਂ ਇਸਦੀਆਂ ਤੰਦਾਂ ਨੂੰ ਦਬਾ ਕੇ ਅਤੇ ਢਿੱਲਾ ਛੱਡ ਕੇ ਵਾਦਕ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਿੱਚ (Pitch) ਦੀਆਂ ਰੋਚਕ ਧੁਨੀਆਂ ਅਤੇ ਖੜਕਾਊ ਤਾਲਾਂ ਪੈਦਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਿਛੋਕੜ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਵਿਰਾਸਤ
- ਡਮਰੂ ਤੋਂ ਢੱਡ ਦਾ ਸਫ਼ਰ: ਭਾਰਤੀ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਡਮਰੂ ਵਰਗੇ ਦੋ-ਮੂੰਹੇ ਸਾਜ਼ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਤੋਂ ਚੱਲੇ ਆ ਰਹੇ ਹਨ, ਪਰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕ-ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਸੁਧਾਰ ਕੇ ਉਂਗਲਾਂ ਨਾਲ ਵਜਾਉਣ ਯੋਗ ਢੱਡ ਬਣਾਇਆ।
- ਮੀਰੀ-ਪੀਰੀ ਅਤੇ ਢਾਡੀ ਪਰੰਪਰਾ: 1606 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਛੇਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਜਦੋਂ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਵਿੱਚ ਸੂਰਬੀਰਤਾ ਅਤੇ ਅਣਖ ਜਗਾਉਣ ਲਈ ਢਾਡੀਆਂ ਨੂੰ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ 'ਤੇ ਵਾਰਾਂ ਗਾਉਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ। ਭਾਈ ਨੱਥਾ ਜੀ ਅਤੇ ਭਾਈ ਅਬਦੁੱਲਾ ਜੀ ਢੱਡ-ਸਾਰੰਗੀ ਨਾਲ ਯੋਧਿਆਂ ਦੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਗਾ ਕੇ ਫ਼ੌਜਾਂ ਵਿੱਚ ਨਵਾਂ ਰੂਹਾਨੀ ਜੋਸ਼ ਭਰਦੇ ਸਨ।
- ਇਹ ਸਾਜ਼ ਦਸਮੇਸ਼ ਪਿਤਾ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਅਤੇ ਮਿਸਲਾਂ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਖ਼ਾਲਸਾ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਪ੍ਰੇਰਨਾ-ਸਰੋਤ ਰਿਹਾ।
ਬਣਤਰ ਅਤੇ ਦਸਤਕਾਰੀ
ਢੱਡ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਲੱਕੜ ਅਤੇ ਚੰਮ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸੰਤੁਲਨ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ:
- ਖੋਖਲਾ ਲੱਕੜੀ ਢਾਂਚਾ (Hourglass Body): ਟਾਹਲੀ (ਸ਼ੀਸ਼ਮ), ਅੰਬ ਜਾਂ ਖ਼ੈਰ ਦੀ ਠੋਸ ਲੱਕੜ ਨੂੰ ਖਰਾਦ 'ਤੇ ਚਾੜ੍ਹ ਕੇ ਵਿਚਕਾਰੋਂ ਪਤਲਾ (ਕਮਰ ਵਾਂਗ) ਅਤੇ ਦੋਹਾਂ ਸਿਰਿਆਂ ਤੋਂ ਚੌੜਾ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਲੰਬਾਈ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ 8 ਤੋਂ 10 ਇੰਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
- ਮੁਖੜੇ (Drumheads): ਦੋਹਾਂ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਮੂੰਹਾਂ ਉੱਤੇ ਬੱਕਰੀ ਦੇ ਪਤਲੇ ਬੱਚੇ (ਲੇਲੇ) ਦੀ ਨਰਮ ਅਤੇ ਕਮਾਈ ਹੋਈ ਖੱਲ ਮੜ੍ਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
- ਕੜੀਆਂ ਅਤੇ ਤੰਦਾਂ (Ropes & Hoops): ਖੱਲ ਨੂੰ ਲੱਕੜ ਦੇ ਛੱਲਿਆਂ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਸੂਤੀ ਡੋਰੀਆਂ (ਤੰਦਾਂ) ਰਾਹੀਂ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਕੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਵਾਦਨ ਤਕਨੀਕ
ਢੱਡ ਵਜਾਉਣ ਦਾ ਤਰੀਕਾ ਬਾਕੀ ਸਾਰੇ ਡਰੰਮਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵਿਲੱਖਣ ਹੈ:
- ਵਾਦਕ ਢੱਡ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਪਤਲੇ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਦੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤ ਵਿੱਚ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਦੀਆਂ ਉਂਗਲਾਂ ਤੰਦਾਂ (ਰੱਸੀਆਂ) ਉੱਤੇ ਟਿਕੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
- ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਦੀਆਂ ਉਂਗਲਾਂ ਦੇ ਪੋਟਿਆਂ ਨਾਲ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਦੇ ਚੰਮ 'ਤੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਤਾਲ ਠੋਕੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
- ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਦੀਆਂ ਉਂਗਲਾਂ ਨਾਲ ਤੰਦਾਂ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣ 'ਤੇ ਚਮੜੇ ਵਿੱਚ ਖਿਚਾਅ ਵਧਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਤਿੱਖੀ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਢਿੱਲਾ ਕਰਨ 'ਤੇ ਗੰਭੀਰ ਭਾਰੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ।
ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਮਹੱਤਤਾ
ਅੱਜ ਵੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਦੀਵਾਨਾਂ, ਗੁਰਪੁਰਬਾਂ ਅਤੇ ਮੇਲਿਆਂ 'ਤੇ ਢਾਡੀ ਜਥਿਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਢੱਡ ਦੀ ਥਾਪ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਅਸੰਭਵ ਹੈ। ਢੱਡ ਦੀ ਤੇਜ਼ ਤਾਲ ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਘੋੜਿਆਂ ਦੇ ਪੌੜਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਅਤੇ ਤਲਵਾਰਾਂ ਦੀ ਖੜਕਾਹਟ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਹਵਾਲੇ
- ਸ਼ਮਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਅਸ਼ੋਕ (1974), ਪੰਜਾਬੀ ਢਾਡੀ ਕਲਾ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ, ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ।
- ਡਾ. ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘ (1990), ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕ ਸਾਜ਼, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪਟਿਆਲਾ।
- ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ (1959), ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਅਤੇ ਸੂਰਬੀਰਤਾ ਦੀਆਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ, ਜਲੰਧਰ।