ਭੂਮਿਕਾ
ਅਲਾਹੁਣੀਆਂ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕਧਾਰਾ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਦੇ ਸੋਗ ਅਤੇ ਮਰਗਤ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕਰੁਣਾ-ਰਸ ਭਰਪੂਰ ਕਾਵਿ-ਰੂਪ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦਾ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਔਰਤਾਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋ ਕੇ ਮ੍ਰਿਤਕ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਤਾਲਬੱਧ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਵੈਣ ਪਾਉਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਅਲਾਹੁਣੀ ਦਾ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਰਥ ਹੈ 'ਵਡਿਆਈ' ਜਾਂ 'ਸਿਫ਼ਤ-ਸਲਾਹ' ਕਰਨਾ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਮਰਨ ਵਾਲੇ ਦੇ ਸਰੀਰਕ ਸੁਹੱਪਣ, ਦਲੇਰੀ, ਦਾਨੀ ਸੁਭਾਅ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਪ੍ਰਤੀ ਫ਼ਰਜ਼ਾਂ ਦੀ ਸ਼ਲਾਘਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ।
ਸਿਆਪਾ ਅਤੇ ਨੈਣ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ
- ਪੁਰਾਤਨ ਪੰਜਾਬੀ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਸਿਆਪਾ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਪਿੰਡ ਦੀ 'ਨੈਣ' (ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਔਰਤ) ਮੋਹਰੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ।
- ਸਾਰੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਚਿੱਟੇ ਜਾਂ ਕਾਲੇ ਦੁਪੱਟੇ ਲਾਹ ਕੇ ਇੱਕ ਗੋਲ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਖਲੋਂਦੀਆਂ ਸਨ।
- ਨੈਣ ਅਲਾਹੁਣੀ ਦੀ ਇੱਕ ਸਤਰ ਉੱਚੀ ਹੇਕ ਨਾਲ ਅਲਾਪਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਔਰਤਾਂ ਦੋਵੇਂ ਹੱਥ ਮੱਥੇ, ਛਾਤੀ ਅਤੇ ਪੱਟਾਂ 'ਤੇ ਮਾਰ ਕੇ ਤਾਲਬੱਧ ਹਉਕੇ ਭਰਦੀਆਂ ਸਨ:
- "ਹਾਏ ਹਾਏ ਵੇ ਸ਼ੇਰ ਜਵਾਨਾ... ਤੁਰ ਗਿਆ ਵੇ ਭਰੇ ਦਲਾਨਾ..."
- ਇਹ ਰਸਮ ਸ਼ੋਕ-ਗ੍ਰਸਤ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਗ਼ਮ ਅਤੇ ਰੋਣੇ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਕੱਢਣ (Catharsis) ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਸੀ ਤਾਂ ਜੋ ਕੋਈ ਦਿਲ ਦੇ ਦੌਰੇ ਜਾਂ ਸਦਮੇ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਨਾ ਹੋਵੇ।
ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ 'ਅਲਾਹਣੀਆ'
ਜਗਤ ਗੁਰੂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਅੰਨ੍ਹੇ-ਵਾਹ ਸਿਆਪੇ ਅਤੇ ਰੋਣ-ਪਿੱਟਣ ਦੇ ਅਡੰਬਰ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਲਈ 'ਰਾਗੁ ਵਡਹੰਸੁ' ਵਿੱਚ ਅਧਿਆਤਮਕ 'ਅਲਾਹਣੀਆ' ਬਾਣੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, ਅੰਗ 578-582):
- "ਧੰਨੁ ਸਿਰੰਦਾ ਸਚਾ ਪਾਤਿਸਾਹੁ ਜਿਨਿ ਜਗੁ ਧੰਧੈ ਲਾਇਆ ॥"
- "ਰੋਵਹਿ ਪੁਤ ਕੁਤੰਬ ਸਬਾਈ ॥ ਰੋਵੈ ਪਿਰਹਿ ਸਬਾਈ ॥ ਰੋਵੈ ਜੋ ਤਿਸੁ ਭਾਵੈ ਸੋਈ ॥"
ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਕਿ ਸੰਸਾਰ ਇੱਕ ਮੁਸਾਫ਼ਿਰਖ਼ਾਨਾ ਹੈ। ਮੌਤ ਕੋਈ ਬਿਪਤਾ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਅਟੱਲ ਨਿਯਮ (ਹੁਕਮ) ਹੈ। ਜਿਸ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਜੀਵ ਨੂੰ ਭੇਜਿਆ ਸੀ, ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਸੱਦ ਲਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਛਾਤੀਆਂ ਪਿੱਟਣ ਦੀ ਥਾਂ ਕਰਤਾਰ ਦੇ ਭਾਣੇ ਨੂੰ ਮਿੱਠਾ ਕਰਕੇ ਮੰਨਣਾ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਸਿਫ਼ਤ-ਸਲਾਹ ਕਰਨੀ ਹੀ ਸੱਚੀ ਅਲਾਹੁਣੀ ਹੈ।
ਮੌਜੂਦਾ ਸਥਿਤੀ
ਗੁਰਮਤਿ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਸਦਕਾ ਅੱਜ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸਿਆਪਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਅਲਾਹੁਣੀਆਂ ਗਾਉਣ ਦੀ ਪ੍ਰਥਾ ਲਗਭਗ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਮਰਗਤ ਸਮੇਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦ-ਕੀਰਤਨ ਅਤੇ ਅੰਤਿਮ ਅਰਦਾਸ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ ਨਿਭਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਸਾਹਿਤਕ ਅਤੇ ਲੋਕਧਾਰਾਈ ਪੱਖੋਂ ਅਲਾਹੁਣੀਆਂ ਪੰਜਾਬੀ ਕਾਵਿ ਦਾ ਅਨਮੋਲ ਅੰਗ ਹਨ।
ਹਵਾਲੇ
- ਡਾ. ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ (1989), ਲੋਕ-ਕਾਵਿ ਦੀ ਸਿਰਜਣ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ, ਲੋਕਗੀਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ।
- ਡਾ. ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ (2004), ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕਧਾਰਾ ਵਿਸ਼ਵ ਕੋਸ਼, ਨੈਸ਼ਨਲ ਬੁੱਕ ਟਰੱਸਟ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ।
- ਪ੍ਰੋ. ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ (1970), ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਰਪਣ (ਜਿਲਦ ਚੌਥੀ), ਰਾਜ ਪਬਲਿਸ਼ਰਜ਼, ਜਲੰਧਰ.