ਭੂਮਿਕਾ

ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ (31 ਅਗਸਤ 1919 – 31 ਅਕਤੂਬਰ 2005) ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਉਹ ਆਵਾਜ਼ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਔਰਤ ਦੇ ਦਰਦ, ਆਜ਼ਾਦੀ ਅਤੇ 1947 ਦੀ ਖ਼ੂਨੀ ਵੰਡ ਦੀ ਤ੍ਰਾਸਦੀ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚਾਇਆ। ਛੇ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਉਹਨਾਂ ਨੇ 100 ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਿਤਾਬਾਂ (ਕਵਿਤਾ, ਨਾਵਲ, ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ, ਕਹਾਣੀਆਂ) ਲਿਖੀਆਂ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੀ 'ਪਹਿਲੀ ਬਗ਼ਾਵਤੀ ਔਰਤ' ਅਤੇ 'ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਆਵਾਜ਼' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਜਨਮ ਅਤੇ ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ

ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਦਾ ਜਨਮ 31 ਅਗਸਤ 1919 ਨੂੰ ਮੰਡੀ ਬਹਾਉੱਦੀਨ, ਗੁਜਰਾਤ (ਹੁਣ ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਪਿਤਾ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਹਿੱਤਕਾਰੀ ਬ੍ਰਜ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ, ਸਿੱਖ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਅਤੇ ਕਵੀ ਸਨ, ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਰਾਜ ਕੌਰ ਸਕੂਲ ਅਧਿਆਪਕਾ ਸਨ।

ਜਦੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਮਹਿਜ਼ 11 ਸਾਲ ਦੀ ਸੀ ਤਾਂ ਮਾਤਾ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਇਕੱਲੇਪਣ ਨੇ ਬਾਲੜੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਨੂੰ ਕਲਮ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ। 16 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ (1936) ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਕਾਵਿ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ 'ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਲਹਿਰਾਂ' ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਇਆ। ਉਸੇ ਸਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਵਿਆਹ ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਾਮ ਨਾਲ 'ਪ੍ਰੀਤਮ' ਜੋੜ ਲਿਆ।

1947 ਦੀ ਵੰਡ ਅਤੇ 'ਅੱਜ ਆਖਾਂ ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਨੂੰ'

1947 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਵੰਡ ਵੇਲੇ ਹੋਏ ਭਿਆਨਕ ਕਤਲੇਆਮ ਅਤੇ ਲੱਖਾਂ ਔਰਤਾਂ ਨਾਲ ਹੋਈ ਬੇਪਤੀ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਦੀ ਰੂਹ ਨੂੰ ਝੰਜੋੜ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ। ਲਾਹੌਰ ਛੱਡ ਕੇ ਦੇਹਰਾਦੂਨ ਅਤੇ ਫਿਰ ਦਿੱਲੀ ਜਾਂਦਿਆਂ ਰੇਲ ਦੇ ਸਫ਼ਰ ਦੌਰਾਨ ਹਨੇਰੀ ਰਾਤ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕਾਗ਼ਜ਼ ਦੇ ਟੁਕੜੇ 'ਤੇ ਉਹ ਨਜ਼ਮ ਲਿਖੀ ਜੋ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਅਮਰ ਮਰਸੀਆ ਬਣ ਗਈ:

'ਅੱਜ ਆਖਾਂ ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਕਿਤੋਂ ਕਬਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਬੋਲ। ਤੇ ਅੱਜ ਕਿਤਾਬ-ਏ-ਇਸ਼ਕ ਦਾ ਕੋਈ ਅਗਲਾ ਵਰਕਾ ਫ਼ੋਲ॥

ਇੱਕ ਰੋਈ ਸੀ ਧੀ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਤੂੰ ਲਿਖ ਲਿਖ ਮਾਰੇ ਵੈਣ। ਅੱਜ ਲੱਖਾਂ ਧੀਆਂ ਰੋਂਦੀਆਂ ਤੈਨੂੰ ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਕਹਿਣ॥

ਉੱਠ ਦਰਦਮੰਦਾਂ ਦਿਆ ਦਰਦੀਆ ਉੱਠ ਤੱਕ ਆਪਣਾ ਪੰਜਾਬ। ਅੱਜ ਬੇਲੇ ਲਾਸ਼ਾਂ ਵਿਛੀਆਂ ਤੇ ਲਹੂ ਦੀ ਭਰੀ ਚਨਾਬ॥'

ਇਹ ਕਵਿਤਾ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੋਵਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਅੱਜ ਵੀ ਅੱਥਰੂ ਬਣ ਕੇ ਵਗਦੀ ਹੈ।

ਨਾਵਲ 'ਪਿੰਜਰ' ਅਤੇ ਔਰਤ ਦੀ ਤ੍ਰਾਸਦੀ

ਸੰਨ 1950 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਦਾ ਨਾਵਲ 'ਪਿੰਜਰ' ਵੰਡ ਦੇ ਪਿਛੋਕੜ ਵਿੱਚ ਔਰਤ ਦੇ ਦੁਖਾਂਤ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਹੈ।

  • ਇਸਦੀ ਮੁੱਖ ਪਾਤਰ 'ਪੂਰੋ' ਨੂੰ ਇੱਕ ਮੁਸਲਿਮ ਨੌਜਵਾਨ ਰਸ਼ੀਦ ਅਗਵਾ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਬਚ ਕੇ ਆਪਣੇ ਮਾਪਿਆਂ ਕੋਲ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਪਰਿਵਾਰ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਦੀ 'ਇੱਜ਼ਤ' ਖ਼ਾਤਰ ਉਸਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
  • 2003 ਵਿੱਚ ਇਸ ਨਾਵਲ 'ਤੇ ਚੰਦਰਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦਿਵੇਦੀ ਨੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮ 'ਪਿੰਜਰ' ਬਣਾਈ ਜਿਸਨੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜਿੱਤਿਆ।

ਸਾਹਿਤਕ ਰਸਾਲਾ 'ਨਾਗਮਣੀ'

ਸੰਨ 1966 ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਮਾਸਿਕ ਸਾਹਿਤਕ ਰਸਾਲਾ 'ਨਾਗਮਣੀ' ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਰਸਾਲਾ ਲਗਾਤਾਰ 35 ਸਾਲ ਚੱਲਿਆ ਅਤੇ ਇਸਨੇ ਤਿੰਨ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਦੇ ਨਵੇਂ ਪੰਜਾਬੀ ਲੇਖਕਾਂ, ਕਵੀਆਂ ਅਤੇ ਚਿੰਤਕਾਂ (ਸੁਰਜੀਤ ਪਾਤਰ, ਸ਼ਿਵ ਕੁਮਾਰ, ਪਾਸ਼ ਆਦਿ) ਨੂੰ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਦਿੱਤਾ।

ਸਾਹਿਰ ਲੁਧਿਆਣਵੀ ਅਤੇ ਇਮਰੋਜ਼ ਨਾਲ ਅਦੁੱਤੀ ਸਾਥ

ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਦਾ ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਲਿਖਤ ਵਾਂਗ ਬੇਬਾਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਬੰਧਨਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਸੀ। ਮਸ਼ਹੂਰ ਸ਼ਾਇਰ ਸਾਹਿਰ ਲੁਧਿਆਣਵੀ ਪ੍ਰਤੀ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਅਧੂਰਾ ਇਸ਼ਕ ਸਾਹਿਤਕ ਜਗਤ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅਧਿਆਏ ਹੈ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਇੰਦਰਜੀਤ ਇਮਰੋਜ਼ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦਾ 40 ਸਾਲ ਲੰਮਾ ਲਿਵ-ਇਨ ਸਾਥ ਸਾਦਗੀ, ਆਦਰ ਅਤੇ ਰੂਹਾਨੀ ਪ੍ਰੇਮ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਬਣਿਆ। ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਨੇ ਇਮਰੋਜ਼ ਲਈ ਆਖ਼ਰੀ ਕਵਿਤਾ ਲਿਖੀ ਸੀ:

'ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਫਿਰ ਮਿਲਾਂਗੀ... ਕਿੱਥੇ? ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ? ਪਤਾ ਨਹੀਂ... ਸ਼ਾਇਦ ਤੇਰੇ ਕੈਨਵਸ ਦੀ ਇੱਕ ਰੰਗੀਨ ਲਕੀਰ ਬਣ ਕੇ... ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਫਿਰ ਮਿਲਾਂਗੀ।'

ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀਆਂ: ਰਸੀਦੀ ਟਿਕਟ

ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਦੀ ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ 'ਰਸੀਦੀ ਟਿਕਟ' (1976) ਸੰਸਾਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪੁਸਤਕ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਖੁਸ਼ਵੰਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮਜ਼ਾਕ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ 'ਤੁਹਾਡੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖਣ ਜੋਗਾ ਕੀ ਹੈ? ਤੁਹਾਡੀ ਸਾਰੀ ਕਹਾਣੀ ਤਾਂ ਇੱਕ ਰਸੀਦੀ ਟਿਕਟ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਆ ਜਾਵੇਗੀ', ਤਾਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ ਦਾ ਨਾਮ ਹੀ 'ਰਸੀਦੀ ਟਿਕਟ' ਰੱਖ ਕੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਹਰ ਪੱਖ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਪਰਦੇ ਤੋਂ ਸੱਚਾਈ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ।

ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਨਮਾਨ

  • ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ (1956): ਲੰਮੀ ਨਜ਼ਮ 'ਸੁਨੇਹੜੇ' ਲਈ (ਪਹਿਲੀ ਮਹਿਲਾ ਜੇਤੂ)।
  • ਭਾਰਤੀ ਗਿਆਨਪੀਠ ਪੁਰਸਕਾਰ (1982): ਕਾਵਿ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ 'ਕਾਗ਼ਜ਼ ਤੇ ਕੈਨਵਸ' ਲਈ (ਭਾਰਤ ਦਾ ਸਰਵਉੱਚ ਸਾਹਿਤਕ ਸਨਮਾਨ)।
  • ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ (1969) ਅਤੇ ਪਦਮ ਵਿਭੂਸ਼ਣ (2004): ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ।
  • ਰਾਜ ਸਭਾ ਮੈਂਬਰ (1986): ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਵੱਲੋਂ ਨਾਮਜ਼ਦ।

31 ਅਕਤੂਬਰ 2005 ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿਖੇ 86 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਆਪ ਜੀ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋਇਆ।