ਭੂਮਿਕਾ
ਬਾਬਾ ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ ਭਕਨਾ (Baba Sohan Singh Bhakna) ਭਾਰਤੀ ਇਨਕਲਾਬੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਉਹ ਬਾਬਾ ਬੋਹੜ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਬੈਠ ਕੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਹਿਲਾ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਬਣੇ। ਬਾਬਾ ਭਕਨਾ ਦਾ ਜੀਵਨ ਨਿਰਸਵਾਰਥ ਸੇਵਾ, ਲੋਹੇ ਵਰਗੇ ਇਰਾਦੇ ਅਤੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਪ੍ਰਤੀ ਬੇਮਿਸਾਲ ਵਫ਼ਾਦਾਰੀ ਦੀ ਜਿਊਂਦੀ-ਜਾਗਦੀ ਮਿਸਾਲ ਹੈ। ਅੰਡੇਮਾਨ (ਕਾਲੇਪਾਣੀ) ਦੇ ਅੰਨ੍ਹੇ ਤਸੀਹੇ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਬੁਲੰਦ ਹੌਸਲਿਆਂ ਨੂੰ ਤੋੜ ਨਾ ਸਕੇ।
ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕਾ ਪਰਵਾਸ
- ਬਾਬਾ ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ 4 ਜਨਵਰੀ 1870 ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਭਕਨਾ ਕਲਾਂ ਵਿਖੇ ਸਰਦਾਰ ਭਾਈ ਚੇਤ ਸਿੰਘ ਸ਼ੇਰਗਿੱਲ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਰਾਮ ਕੌਰ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ।
- ਨੌਜਵਾਨੀ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਨਾਮਧਾਰੀ ਸੰਤ ਬਾਬਾ ਕੇਸਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਪਾਸੋਂ ਅਧਿਆਤਮਕ ਅਤੇ ਕੌਮੀ ਚੇਤਨਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।
- 1909 ਵਿੱਚ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਆਰਥਿਕ ਸੰਕਟ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਉਹ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ (ਸੀਏਟਲ) ਚਲੇ ਗਏ ਅਤੇ ਓਰੇਗਨ ਸੂਬੇ ਦੇ ਪੋਰਟਲੈਂਡ ਨੇੜੇ ਲੱਕੜ ਦੇ ਕਾਰਖ਼ਾਨਿਆਂ (Sawmills) ਵਿੱਚ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ।
ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ (1913)
- ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਗੋਰੇ ਮਾਲਕ ਭਾਰਤੀ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਨੂੰ ਹੀਣ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਦੇਖਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਘੱਟ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਦਿੰਦੇ ਸਨ। ਬਾਬਾ ਭਕਨਾ ਨੇ ਸਮਝ ਲਿਆ ਕਿ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਗ਼ੁਲਾਮੀ ਦਾ ਦਾਗ਼ ਨਹੀਂ ਧੋਇਆ ਜਾਂਦਾ, ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਇੱਜ਼ਤ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ।
- ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮਿੱਲਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।
- 21 ਅਪ੍ਰੈਲ 1913 ਨੂੰ ਅਸਟੋਰੀਆ (Astoria, Oregon) ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਇਕੱਠ ਵਿੱਚ 'ਹਿੰਦੀ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਆਫ਼ ਦ ਪੈਸੀਫ਼ਿਕ ਕੋਸਟ' ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ।
- ਬਾਬਾ ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ ਭਕਨਾ ਨੂੰ ਸਰਬਸੰਮਤੀ ਨਾਲ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਪ੍ਰਧਾਨ, ਲਾਲਾ ਹਰਦਿਆਲ ਨੂੰ ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ ਅਤੇ ਪੰਡਿਤ ਕਾਂਸ਼ੀ ਰਾਮ ਨੂੰ ਖ਼ਜ਼ਾਨਚੀ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ। ਇਸੇ ਜਥੇਬੰਦੀ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ 'ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ' ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ।
ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਸੰਘਰਸ਼ ਅਤੇ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ
- 1914 ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਪਹਿਲਾ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ, ਤਾਂ ਬਾਬਾ ਭਕਨਾ ਨੇ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਭਾਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਜ਼ਮੀਨਾਂ-ਜਾਇਦਾਦਾਂ ਵੇਚ ਕੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਭਾਰਤ ਵੱਲ ਕੂਚ ਕਰਨ।
- ਬਾਬਾ ਜੀ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਲਈ ਜਾਪਾਨ ਅਤੇ ਸ਼ੰਘਾਈ ਗਏ।
- ਜਦੋਂ ਉਹ 13 ਅਕਤੂਬਰ 1914 ਨੂੰ ਸਮੁੰਦਰੀ ਜਹਾਜ਼ ਰਾਹੀਂ ਕਲਕੱਤਾ ਬੰਦਰਗਾਹ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚੇ, ਤਾਂ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ।
ਅੰਡੇਮਾਨ ਕਾਲੇਪਾਣੀ ਦੇ ਤਸੀਹੇ ਅਤੇ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲਾਂ
- ਪਹਿਲੇ ਲਾਹੌਰ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਕੇਸ ਵਿੱਚ ਬਾਬਾ ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ ਭਕਨਾ ਨੂੰ ਉਮਰ ਕੈਦ (ਕਾਲੇਪਾਣੀ) ਅਤੇ ਜਾਇਦਾਦ ਜ਼ਬਤ ਕਰਨ ਦੀ ਸਖ਼ਤ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ।
- ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅੰਡੇਮਾਨ ਦੀ ਬਦਨਾਮ ਸੈਲੂਲਰ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕੋਹਲੂ ਪੀੜਨ, ਰੱਸੀਆਂ ਵੱਟਣ ਅਤੇ ਅਣਮਨੁੱਖੀ ਮਾਰ-ਕੁੱਟ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕੀਤਾ।
- ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਸਿਆਸੀ ਕੈਦੀਆਂ ਨਾਲ ਹੋ ਰਹੇ ਅੱਤਿਆਚਾਰ ਵਿਰੁੱਧ ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੇ ਲਗਾਤਾਰ ਕਈ ਮਹੀਨੇ ਲੰਬੀ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਝੁਕਣਾ ਪਿਆ।
- ਕਾਲੇਪਾਣੀ, ਕੋਇੰਬਟੂਰ, ਯਰਵਦਾ ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਦੀਆਂ ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ 16 ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮਾਂ ਕੱਟਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ 1930 ਵਿੱਚ ਰਿਹਾਅ ਹੋਏ।
ਕਿਸਾਨ ਲਹਿਰ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਸੇਵਾ
- ਰਿਹਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੇ ਘਰ ਬੈਠਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਕਿਸਾਨਾਂ ਅਤੇ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਨੂੰ ਸੰਗਠਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਕੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।
- ਉਹ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਕਿਸਾਨ ਸਭਾ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਆਗੂ ਬਣੇ ਅਤੇ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਲਹਿਰ ਦੇ ਸਤਿਕਾਰਤ ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਰਹੇ।
- ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦੌਰਾਨ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਫਿਰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰਕੇ ਦਿਓਲੀ ਕੈਂਪ (ਰਾਜਸਥਾਨ) ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
ਅੰਤਿਮ ਜੀਵਨ
ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਬਾਬਾ ਭਕਨਾ ਨੇ ਕਦੇ ਕੋਈ ਸਰਕਾਰੀ ਅਹੁਦਾ ਜਾਂ ਪੈਨਸ਼ਨ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਭਕਨਾ ਕਲਾਂ ਵਿਖੇ ਸਾਦਾ ਕਿਸਾਨੀ ਜੀਵਨ ਜਿਊਂਦੇ ਰਹੇ ਅਤੇ 20 ਦਸੰਬਰ 1968 ਨੂੰ 98 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਪਿੰਡ ਅੱਜ ਵੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਹਵਾਲੇ
- ਬਾਬਾ ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ ਭਕਨਾ (1967), ਜੀਵਨ ਸੰਗਰਾਮ: ਆਤਮ-ਕਥਾ, ਜਲੰਧਰ।
- ਡਾ. ਹਰੀਸ਼ ਕੇ. ਪੁਰੀ (1983), Ghadar Movement: Ideology, Organisation & Strategy, Guru Nanak Dev University.
- ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਜਸ (1969), ਬਾਬਾ ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ ਭਕਨਾ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪਟਿਆਲਾ।