ਭੂਮਿਕਾ
ਬਹਾਦਰਗੜ੍ਹ ਕਿਲ੍ਹਾ (ਪੁਰਾਤਨ ਨਾਮ ਸੈਫ਼ਾਬਾਦ) ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮਾਲਵਾ ਖਿੱਤੇ ਦਾ ਉਹ ਅਦੁੱਤੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਤੇ ਰੂਹਾਨੀ ਕਿਲ੍ਹਾ ਹੈ ਜੋ ਹਿੰਦੂ-ਸਿੱਖ-ਮੁਸਲਿਮ ਸਾਂਝ, ਰੱਬੀ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਅਦੁੱਤੀ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਪਟਿਆਲਾ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 6 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਰੋਡ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਇਹ ਕਿਲ੍ਹਾ ਨੌਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ, ਹਿੰਦ ਦੀ ਚਾਦਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੀ ਪਾਵਨ ਚਰਨ-ਛੋਹ ਸਦਕਾ ਸਿੱਖ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਪੂਜਣਯੋਗ ਹੈ। ਮੁਗ਼ਲ ਨਵਾਬ ਸੈਫ਼ ਖ਼ਾਨ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਵਿਚਕਾਰ ਅਗਾਧ ਆਤਮਿਕ ਪ੍ਰੇਮ ਦੀ ਦਾਸਤਾਨ ਇਸ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਕਣ-ਕਣ ਵਿੱਚ ਸਮਾਈ ਹੋਈ ਹੈ।
ਨਵਾਬ ਸੈਫ਼ ਖ਼ਾਨ ਅਤੇ ਸੈਫ਼ਾਬਾਦ ਦੀ ਨੀਂਹ (1658 ਈ.)
- ਨਵਾਬ ਸੈਫ਼ ਖ਼ਾਨ (ਅਸਲ ਨਾਮ ਮਿਰਜ਼ਾ ਸੈਫ਼ੂਦੀਨ ਮਹਿਮੂਦ) ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦਾ ਮਾਸੀ-ਜ਼ਾਦ ਭਰਾ ਸੀ। ਉਹ ਮੁਗ਼ਲ ਦਰਬਾਰ ਦਾ ਉੱਚ-ਮਨਸਬਦਾਰ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਤੇ ਆਗਰਾ ਦਾ ਸੂਬੇਦਾਰ ਰਿਹਾ ਸੀ।
- ਉਹ ਬੜਾ ਨੇਕ-ਦਿਲ, ਧਰਮ-ਨਿਰਪੱਖ ਅਤੇ ਸੂਫ਼ੀਆਨਾ ਸੁਭਾਅ ਦਾ ਦਰਵੇਸ਼ ਇਨਸਾਨ ਸੀ। 1658 ਵਿੱਚ ਉਹ ਮੁਗ਼ਲ ਦਰਬਾਰ ਦੀਆਂ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਅੱਕ ਕੇ ਪਟਿਆਲੇ ਨੇੜੇ ਆ ਵੱਸਿਆ ਅਤੇ ਇੱਥੇ 'ਸੈਫ਼ਾਬਾਦ' ਸ਼ਹਿਰ ਤੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ।
- ਉਸਨੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਬਾਹਰਵਾਰ ਇੱਕ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਮਸਜਿਦ ਅਤੇ ਪੁਲ ਵੀ ਬਣਵਾਇਆ ਜੋ ਅੱਜ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ।
ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਅਤੇ ਤਪੱਸਿਆ
ਸੈਫ਼ਾਬਾਦ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦਾ ਡੂੰਘਾ ਰੂਹਾਨੀ ਸੰਬੰਧ ਸੀ:
- ਨਵਾਬ ਸੈਫ਼ ਖ਼ਾਨ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੀ ਰੂਹਾਨੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦਾ ਅਨਿਨ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਸੀ।
- ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਮਾਲਵੇ ਅਤੇ ਬਾਂਗਰ ਦੇ ਦੌਰੇ 'ਤੇ ਨਿਕਲੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਨਵਾਬ ਦੇ ਸੱਦੇ 'ਤੇ ਸੈਫ਼ਾਬਾਦ ਆਏ।
- ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਇੱਥੇ ਤਿੰਨ ਮਹੀਨੇ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮਾਂ ਨਿਵਾਸ ਕੀਤਾ। ਨਵਾਬ ਸੈਫ਼ ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਬੜੀ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਘੋੜਿਆਂ ਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ।
- ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਸ਼ਾਂਤ ਅਸਥਾਨ 'ਤੇ ਬੈਠ ਕੇ ਲੰਮੀ ਤਪੱਸਿਆ ਕੀਤੀ।
ਪਟਿਆਲਾ ਰਿਆਸਤ ਵੱਲੋਂ ਪੁਨਰ-ਨਿਰਮਾਣ ਅਤੇ ਨਾਮਕਰਨ (1774 ਈ.)
- 1774 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਪਟਿਆਲਾ ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਦੂਜੇ ਸ਼ਾਸਕ ਮਹਾਰਾਜਾ ਅਮਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸੈਫ਼ਾਬਾਦ ਕਿਲ੍ਹੇ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਧੀਨ ਲਿਆ।
- ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਨੂੰ ਪੱਕੀਆਂ ਕਰਵਾਇਆ ਅਤੇ ਨੌਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੇ ਨਾਮ 'ਤੇ ਇਸ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਨਾਮ ਬਦਲ ਕੇ 'ਬਹਾਦਰਗੜ੍ਹ ਕਿਲ੍ਹਾ' (The Fort of Guru Tegh Bahadur) ਰੱਖਿਆ।
- ਮਹਾਰਾਜਾ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਤਪ-ਅਸਥਾਨ 'ਤੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਉਸਾਰੀ।
ਆਰਕੀਟੈਕਚਰਲ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ
- ਬਹਾਦਰਗੜ੍ਹ ਕਿਲ੍ਹਾ ਗੋਲਾਕਾਰ (Circular) ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
- ਇਸਦੀਆਂ ਦੋਹਰੀਆਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੰਧਾਂ ਹਨ। ਬਾਹਰਲੀ ਕੰਧ ਲਗਭਗ 29 ਫੁੱਟ ਉੱਚੀ ਹੈ।
- ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ 100 ਫੁੱਟ ਚੌੜੀ ਅਤੇ 25 ਫੁੱਟ ਡੂੰਘੀ ਖਾਈ (Moat) ਹੈ ਜੋ ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰੀ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ ਤਾਂ ਜੋ ਦੁਸ਼ਮਣ ਅੰਦਰ ਦਾਖ਼ਲ ਨਾ ਹੋ ਸਕੇ।
- ਕਿਲ੍ਹੇ ਅੰਦਰ ਜਾਣ ਲਈ ਇੱਕੋ-ਇੱਕ ਰਣਨੀਤਿਕ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਹੈ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਬੜੀ ਸਖ਼ਤ ਪਹਿਰੇਦਾਰੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ।
ਪਵਿੱਤਰ ਅਸਥਾਨ
ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਦੋ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਸਥਾਨ ਸਥਿਤ ਹਨ:
- ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਨੌਵੀਂ: ਜਿੱਥੇ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਨੇ ਤਪੱਸਿਆ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਹਰ ਸਾਲ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪੁਰਬ ਅਤੇ ਵਿਸਾਖੀ 'ਤੇ ਲੱਖਾਂ ਸੰਗਤਾਂ ਨਤਮਸਤਕ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
- ਨਵਾਬ ਸੈਫ਼ ਖ਼ਾਨ ਦਾ ਮਜ਼ਾਰ: ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਨਵਾਬ ਸੈਫ਼ ਖ਼ਾਨ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਕਬਰ (ਦਰਗਾਹ) ਸਥਿਤ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਅੱਜ ਵੀ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਸਤਿਕਾਰ ਭੇਟ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਵਰਤਮਾਨ ਸਥਿਤੀ
ਅੱਜ ਬਹਾਦਰਗੜ੍ਹ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ ਕਮਾਂਡੋ ਕੰਪਲੈਕਸ (Police Training Academy) ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਸਮੂਹ ਸੰਗਤਾਂ ਲਈ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਹੈ।
ਹਵਾਲੇ
- ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ (1930), ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼, ਪਟਿਆਲਾ।
- ਡਾ. ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ (1953), ਪਟਿਆਲਾ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ, ਪਟਿਆਲਾ।
- ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ (SGPC), ਇਤਿਹਾਸਕ ਗੁਰਦੁਆਰੇ: ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬਹਾਦਰਗੜ੍ਹ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਨੌਵੀਂ.