ਬਠਿੰਡਾ (Bathinda): ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਿਲ੍ਹਾ ਮੁਬਾਰਕ, ਰਜ਼ੀਆ ਸੁਲਤਾਨਾ, ਲੱਖੀ ਜੰਗਲ, ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਊਰਜਾ ਰਾਜਧਾਨੀ

ਬਠਿੰਡਾ ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮਾਲਵਾ ਖ਼ਿੱਤੇ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸ਼ਹਿਰ, ਵਿਸ਼ਾਲ ਰੇਲਵੇ ਜੰਕਸ਼ਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਉਦਯੋਗਿਕ ਮਹਾਂਨਗਰ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਤਬਰਹਿੰਦ (Tabarhindh) ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਲੱਖੀ ਜੰਗਲ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਖ਼ਿੱਤੇ ਵਿੱਚ ਵਸੇ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਧਰਤੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ, ਮੱਧਕਾਲੀਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਮੋੜਾਂ ਦੀ ਗਵਾਹ ਰਹੀ ਹੈ।

ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਕਿਲ੍ਹਾ ਮੁਬਾਰਕ ਬਠਿੰਡਾ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੱਕੀਆਂ ਇੱਟਾਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਕਿਲ੍ਹਾ ਹੈ, ਜਿਸਦੀਆਂ ਨੀਂਹਾਂ ਪਹਿਲੀ ਸਦੀ ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਕੁਸ਼ਾਨ ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਰਾਜਾ ਡੈਬ ਨੇ ਰੱਖੀਆਂ ਸਨ। 1240 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ ਸਲਤਨਤ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਮੁਸਲਿਮ ਮਹਿਲਾ ਸ਼ਾਸਕ ਰਜ਼ੀਆ ਸੁਲਤਾਨਾ ਨੂੰ ਬਠਿੰਡੇ ਦੇ ਗਵਰਨਰ ਅਲਤੂਨੀਆ ਨੇ ਇਸੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਕੈਦ ਰੱਖਿਆ ਸੀ। ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਚਰਨ-ਛੋਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਤਲਵੰਡੀ ਸਾਬੋ ਵਿਖੇ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦਾ ਚੌਥਾ ਤਖ਼ਤ ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ (ਗੁਰੂ ਕੀ ਕਾਸ਼ੀ) ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ।

---

1. ਕਿਲ੍ਹਾ ਮੁਬਾਰਕ: 2,000 ਸਾਲ ਪੁਰਾਣੀ ਭਾਰਤੀ ਵਿਰਾਸਤ

  • ਭਾਰਤ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਇੱਟਾਂ ਦਾ ਕਿਲ੍ਹਾ: ਕਿਲ੍ਹਾ ਮੁਬਾਰਕ ਦੀ ਉਸਾਰੀ 90–110 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਕੁਸ਼ਾਨ ਸਮਰਾਟ ਕਨਿਸ਼ਕ ਦੇ ਸਮਕਾਲੀ ਰਾਜਾ ਡੈਬ ਨੇ ਕਰਵਾਈ ਸੀ। ਇਸਦੀਆਂ ਦੀਵਾਰਾਂ ਲਗਭਗ 36 ਮੀਟਰ (118 ਫੁੱਟ) ਉੱਚੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਕੱਚੀਆਂ-ਪੱਕੀਆਂ ਲਖੌਰੀ ਇੱਟਾਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਸਦੀਆਂ ਦੇ ਭੂਚਾਲਾਂ ਅਤੇ ਹਮਲਿਆਂ ਨੂੰ ਝੱਲ ਚੁੱਕੀ ਹੈ।
  • ਰਜ਼ੀਆ ਸੁਲਤਾਨਾ ਦੀ ਕੈਦ (1240 ਈ.): ਇਲਤੁਤਮਿਸ਼ ਦੀ ਧੀ ਰਜ਼ੀਆ ਸੁਲਤਾਨਾ ਨੇ ਜਦੋਂ ਦਿੱਲੀ ਦਾ ਤਖ਼ਤ ਸੰਭਾਲਿਆ, ਤਾਂ ਬਠਿੰਡੇ ਦੇ ਸੂਬੇਦਾਰ ਮਲਿਕ ਇਕ਼ਤਿਆਰ-ਉਦ-ਦੀਨ ਅਲਤੂਨੀਆ ਨੇ ਬਗ਼ਾਵਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਅਪ੍ਰੈਲ 1240 ਵਿੱਚ ਰਜ਼ੀਆ ਸੁਲਤਾਨਾ ਨੂੰ ਹਰਾ ਕੇ ਕਿਲ੍ਹਾ ਮੁਬਾਰਕ ਦੇ ਗੋਲ ਬੁਰਜ ਵਿੱਚ ਕੈਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਰਜ਼ੀਆ ਨੇ ਅਲਤੂਨੀਆ ਨਾਲ ਨਿਕਾਹ ਕਰਕੇ ਦਿੱਲੀ ਦਾ ਤਖ਼ਤ ਵਾਪਸ ਜਿੱਤਣ ਲਈ ਕੂਚ ਕੀਤਾ।
  • ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਚਰਨ-ਛੋਹ: 1706 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਮੁਕਤਸਰ ਦੀ ਜੰਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਸਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਕਿਲ੍ਹਾ ਮੁਬਾਰਕ ਵਿਖੇ ਪਧਾਰੇ ਅਤੇ ਇੱਕ ਦੈਂਤ ਦਾ ਉਧਾਰ ਕੀਤਾ। ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ।

---

2. ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ, ਤਲਵੰਡੀ ਸਾਬੋ (ਗੁਰੂ ਕੀ ਕਾਸ਼ੀ)

ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਤਲਵੰਡੀ ਸਾਬੋ ਵਿਖੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਪੰਜ ਤਖ਼ਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਚੌਥਾ ਤਖ਼ਤ ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ ਸਥਿਤ ਹੈ:

  • ਦਸਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ, ਚਮਕੌਰ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਮੁਕਤਸਰ ਦੇ ਲਾਸਾਨੀ ਯੁੱਧਾਂ ਉਪਰੰਤ ਇੱਥੇ ਕਮਰਕੱਸਾ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ 'ਦਮ' (ਵਿਸ਼ਰਾਮ) ਲਿਆ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਇਸਦਾ ਨਾਮ 'ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ' ਪਿਆ।
  • ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਮੁਕੰਮਲ ਬੀੜ (ਦਮਦਮੀ ਬੀੜ): ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਇੱਥੇ ਨੌਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੀ ਪਾਵਨ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਕੇ ਅਮਰ ਵਿਦਵਾਨ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਪਾਸੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਸੰਪੂਰਨ ਸਰੂਪ ਕਲਮਬੱਧ ਕਰਵਾਇਆ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਇਸਦੇ ਉਤਾਰੇ ਕਰਨ ਦੀ ਸੇਵਾ ਸੌਂਪੀ।
  • ਗੁਰੂ ਕੀ ਕਾਸ਼ੀ ਦਾ ਵਰਦਾਨ: ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਲਮ ਦੇ ਤੀਰ ਇੱਥੇ ਪਾ ਕੇ ਵਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਇਹ ਅਸਥਾਨ ਸਿੱਖ ਵਿੱਦਿਆ, ਲਿਖਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀ ਮਹਾਨ ਟਕਸਾਲ 'ਗੁਰੂ ਕੀ ਕਾਸ਼ੀ' ਬਣੇਗਾ। ਇੱਥੇ ਹਰ ਸਾਲ ਵਿਸਾਖੀ 'ਤੇ ਲੱਖਾਂ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਨਤਮਸਤਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

---

3. ਏਸ਼ੀਆ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਰੇਲਵੇ ਜੰਕਸ਼ਨ ਅਤੇ ਊਰਜਾ ਰਾਜਧਾਨੀ

  • ਰੇਲਵੇ ਸੰਪਰਕ: ਬਠਿੰਡਾ ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਰੇਲਵੇ ਜੰਕਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ, ਜਿੱਥੋਂ 6 ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰੇਲਵੇ ਲਾਈਨਾਂ (ਦਿੱਲੀ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ, ਸੂਰਤਗੜ੍ਹ, ਰੇਵਾੜੀ, ਅੰਬਾਲਾ) ਨਿਕਲਦੀਆਂ ਹਨ।
  • ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਰਿਫ਼ਾਇਨਰੀ (HMEL): ਫੂਲੋਖਾਰੀ ਵਿਖੇ ਸਥਿਤ ਐੱਚ.ਪੀ.ਸੀ.ਐੱਲ.-ਮਿੱਤਲ ਐਨਰਜੀ ਲਿਮਿਟਡ ਦੀ ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰੀ ਪੈਟਰੋਕੈਮੀਕਲ ਰਿਫ਼ਾਇਨਰੀ (ਸਾਲਾਨਾ 11.3 ਮਿਲੀਅਨ ਮੀਟ੍ਰਿਕ ਟਨ ਸਮਰੱਥਾ) ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਤੇਲ ਸੋਧਕ ਇਕਾਈ ਹੈ।
  • ਨੈਸ਼ਨਲ ਫ਼ਰਟੀਲਾਈਜ਼ਰਜ਼ ਲਿਮਿਟਡ (NFL): ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਯੂਰੀਆ ਖਾਦ ਕਾਰਖਾਨਾ।

---

4. ਉੱਚ ਵਿੱਦਿਆ ਅਤੇ ਸਿਹਤ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦਾ ਕੇਂਦਰ

  • ਸੈਂਟਰਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਆਫ਼ ਪੰਜਾਬ (CUPB): ਘੁੱਦਾ ਵਿਖੇ ਸਥਾਪਿਤ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਉੱਚ ਖੋਜ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ।
  • ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਮੈਡੀਕਲ ਸਾਇੰਸਿਜ਼ (AIIMS Bathinda): ਮਾਲਵੇ ਅਤੇ ਗੁਆਂਢੀ ਰਾਜਾਂ ਲਈ ਉੱਚ ਪੱਧਰੀ ਮੈਡੀਕਲ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸਿਹਤ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦਾ 750 ਬੈੱਡਾਂ ਵਾਲਾ ਸੁਪਰ-ਸਪੈਸ਼ਲਿਟੀ ਹਸਪਤਾਲ।
  • ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਪੰਜਾਬ ਟੈਕਨੀਕਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ (MRSPTU): ਮਾਲਵਾ ਖੇਤਰ ਦੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਰਕਾਰੀ ਤਕਨੀਕੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ।