ਭੂਮਿਕਾ
ਸਰਹਿੰਦ ਦੀ ਫ਼ਤਹਿ (14 ਮਈ 1710 ਈ.) ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਉਹ ਯੁੱਗ-ਪਲਟਾਊ ਘਟਨਾ ਹੈ ਜਿਸਨੇ ਮੁਗ਼ਲ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਹਿਲਾ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤੀਆਂ। 12 ਮਈ ਨੂੰ ਛੱਪੜਚਿਰੀ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਮੁਗ਼ਲ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾਉਣ ਅਤੇ ਜ਼ਾਲਮ ਸੂਬੇਦਾਰ ਵਜ਼ੀਰ ਖ਼ਾਨ ਦਾ ਖ਼ਾਤਮਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਖ਼ਾਲਸਾ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੇ ਸਰਹਿੰਦ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਜਿੱਤ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਸ਼ਹਿਰ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਗ਼ੁਲਾਮੀ, ਜਾਤ-ਪਾਤ ਅਤੇ ਜਗੀਰਦਾਰੀ ਲੁੱਟ ਵਿਰੁੱਧ ਆਮ ਕਿਰਤੀਆਂ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦਾ ਸਰਵਉੱਚ ਇਨਕਲਾਬ ਸੀ।
ਸਰਹਿੰਦ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਮਹੱਤਤਾ
- ਮੁਗ਼ਲ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਸਰਹਿੰਦ ਲਾਹੌਰ ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ ਵਿਚਕਾਰ ਮੁਗ਼ਲ ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਅਮੀਰ, ਵਿਸ਼ਾਲ ਅਤੇ ਰਣਨੀਤਿਕ ਸੂਬਾ (ਸਰਕਾਰ) ਸੀ।
- ਇਸਦੇ ਅਧੀਨ 28 ਪਰਗਨੇ ਆਉਂਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਇੱਥੋਂ ਸਾਲਾਨਾ ਕਰੋੜਾਂ ਰੁਪਏ ਦਾ ਮਾਲੀਆ ਮੁਗ਼ਲ ਖ਼ਜ਼ਾਨੇ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।
- ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਸੂਬੇਦਾਰ ਵਜ਼ੀਰ ਖ਼ਾਨ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਵੈਰੀ ਸੀ, ਜਿਸਨੇ ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਚਮਕੌਰ ਸਾਹਿਬ ਤੇ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਹਮਲੇ ਕੀਤੇ ਸਨ।
ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਅਤੇ ਇਨਸਾਫ਼
- 14 ਮਈ 1710 ਨੂੰ ਖ਼ਾਲਸਾ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੇ ਸਰਹਿੰਦ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਬੂਹਾ ਤੋੜ ਕੇ ਕੇਸਰੀ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ ਝੁਲਾ ਦਿੱਤਾ।
- ਜ਼ਾਲਮ ਦੀਵਾਨ ਸੁੱਚਾ ਨੰਦ (ਜਿਸਨੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਵਜ਼ੀਰ ਖ਼ਾਨ ਨੂੰ ਭੜਕਾਇਆ ਸੀ) ਨੂੰ ਕੈਦ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਉਸਦੀ ਹਵੇਲੀ ਅਤੇ ਖ਼ਜ਼ਾਨੇ ਜ਼ਬਤ ਕੀਤੇ ਗਏ।
- ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੇ ਸਖ਼ਤ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਕਿਸੇ ਵੀ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਨਾਗਰਿਕ, ਗ਼ਰੀਬ, ਔਰਤ ਜਾਂ ਬੱਚੇ 'ਤੇ ਕੋਈ ਜ਼ੁਲਮ ਨਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਸਿਰਫ਼ ਉਹਨਾਂ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਜੋ ਅੱਤਿਆਚਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।
ਪਹਿਲਾ ਖ਼ਾਲਸਾ ਰਾਜ ਅਤੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਢਾਂਚਾ
ਸਰਹਿੰਦ ਦੀ ਫ਼ਤਹਿ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੇ ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ:
- ਪਹਿਲਾ ਸਿੱਖ ਗਵਰਨਰ: ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਨਿਕਟੀ ਸਾਥੀ ਭਾਈ ਬਾਜ਼ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸਰਹਿੰਦ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸੂਬੇਦਾਰ (ਗਵਰਨਰ) ਥਾਪਿਆ ਗਿਆ।
- ਆਲੀ ਸਿੰਘ ਨਾਇਬ ਗਵਰਨਰ: ਭਾਈ ਆਲੀ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਬਾਜ਼ ਸਿੰਘ ਦਾ ਨਾਇਬ (ਡਿਪਟੀ) ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
- ਸਮਾਣਾ ਅਤੇ ਸਢੌਰਾ: ਬਾਬਾ ਫ਼ਤਹਿ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸਮਾਣਾ ਅਤੇ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਥਾਨੇਸਰ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸੌਂਪਿਆ ਗਿਆ।
ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਕਿਸਾਨੀ ਇਨਕਲਾਬ (ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਦੀ ਮਾਲਕੀ)
ਸਰਹਿੰਦ ਦੀ ਫ਼ਤਹਿ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਦੇਣ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੇ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਚੱਲੀ ਆ ਰਹੀ ਜ਼ਾਲਮਾਨਾ ਜਗੀਰਦਾਰੀ ਅਤੇ ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰਾ ਪ੍ਰਥਾ ਨੂੰ ਜੜ੍ਹੋਂ ਪੁੱਟ ਦਿੱਤਾ:
- ਮੁਗ਼ਲ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਦੇ ਮਾਲਕ ਵੱਡੇ ਨਵਾਬ ਅਤੇ ਜਗੀਰਦਾਰ ਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਜਦਕਿ ਗ਼ਰੀਬ ਕਿਸਾਨ (ਮੁਜ਼ਾਰੇ) ਹੱਡ-ਭੰਨਵੀਂ ਮਿਹਨਤ ਕਰਕੇ ਵੀ ਗ਼ੁਲਾਮਾਂ ਵਾਂਗ ਜਿਊਂਦੇ ਸਨ।
- ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੇ ਮਾਲੀਆ ਰਿਕਾਰਡ ਸਾੜ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਕਿ:
"ਜ਼ਮੀਨ ਉਸਦੀ, ਜੋ ਹਲ ਵਾਹੇ!" (Land to the Tiller)
- ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਦੀ ਪੱਕੀ ਮਾਲਕੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਇਹ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਭੂਮੀ-ਸੁਧਾਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਖ਼ਾਲਸਾ ਸਿੱਕੇ ਅਤੇ ਮੋਹਰ
ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੇ ਮੁਖ਼ਲਿਸਗੜ੍ਹ (ਹਿਮਾਚਲ ਦੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਵਿੱਚ) ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਨਾਮ ਕਿਲ੍ਹਾ ਲੋਹਗੜ੍ਹ ਰੱਖਿਆ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਾਮ ਦਾ ਕੋਈ ਸਿੱਕਾ ਨਹੀਂ ਚਲਾਇਆ, ਸਗੋਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਪ੍ਰਤੀ ਸਮਰਪਣ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਿਆਂ ਖ਼ਾਲਸਈ ਸਿੱਕਾ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਫ਼ਾਰਸੀ ਵਿੱਚ ਉੱਕਰਿਆ ਸੀ:
"ਸਿੱਕਾ ਜ਼ਦ ਬਰ ਹਰ ਦੋ ਆਲਮ ਤੇਗ਼-ਏ-ਨਾਨਕ ਵਾਹਿਬ ਅਸਤ,
ਫ਼ਤਹਿ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਸ਼ਾਹ-ਏ-ਸ਼ਾਹਾਨ ਫ਼ਜ਼ਲ-ਏ-ਸੱਚਾ ਸਾਹਿਬ ਅਸਤ॥"
ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਮੋਹਰ (Seal) 'ਤੇ ਲਿਖਿਆ:
"ਦੇਗ਼ੋ ਤੇਗ਼ੋ ਫ਼ਤਹਿ ਓ ਨੁਸਰਤ ਬੇਦਰੰਗ,
ਯਾਫ਼ਤ ਅਜ਼ ਨਾਨਕ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ॥"
ਮਹੱਤਤਾ
ਸਰਹਿੰਦ ਦੀ ਫ਼ਤਹਿ ਨੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚੋਂ ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹਤ ਦੇ ਖ਼ਾਤਮੇ ਦਾ ਮੁੱਢ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੇ ਮਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਟੱਲ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਭਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ "ਰਾਜ ਕਰੇਗਾ ਖ਼ਾਲਸਾ ਆਕੀ ਰਹੇ ਨਾ ਕੋਇ"।
ਹਵਾਲੇ
- ਡਾ. ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ (1935), ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪਟਿਆਲਾ।
- ਡਾ. ਹਰੀ ਰਾਮ ਗੁਪਤਾ (1978), History of the Sikhs (Vol. 2), New Delhi.
- ਖ਼ੁਸ਼ਵੰਤ ਸਿੰਘ (1963), A History of the Sikhs, Princeton.