ਭੂਮਿਕਾ
ਭੰਗੀ ਮਿਸਲ (Bhangi Misl) 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸਿੱਖ ਮਿਸਲ ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਖੇਤਰੀ ਫੈਲਾਅ ਅਤੇ ਸੈਨਿਕ ਗਿਣਤੀ ਪੱਖੋਂ ਸਾਰੀਆਂ ਬਾਰਾਂ ਮਿਸਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਅਤੇ ਤਾਕਤਵਰ ਮਿਸਲ ਸੀ। ਇਸ ਮਿਸਲ ਦੇ ਜਰਨੈਲਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਦੋ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਤਖ਼ਤਾਂ—ਧਾਰਮਿਕ ਰਾਜਧਾਨੀ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਅਤੇ ਸਿਆਸੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਲਾਹੌਰ—ਉੱਤੇ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੱਕ ਰਾਜ ਕੀਤਾ। ਮਿਸਲ ਦਾ ਨਾਮ ਸੰਸਥਾਪਕਾਂ ਦੇ ਜੰਗੀ ਕੈਂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਥਕਾਵਟ ਮਿਟਾਉਣ ਲਈ ਪੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੁੱਖਾ/ਭੰਗ (ਔਸ਼ਧੀ ਪੌਦਾ) ਤੋਂ ਪਿਆ ਸੀ।
ਸਥਾਪਨਾ ਅਤੇ ਮੁੱਢਲੇ ਆਗੂ
ਇਸ ਮਿਸਲ ਦੀ ਨੀਂਹ ਪਿੰਡ ਪੰਜਵੜ (ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ) ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਸਰਦਾਰ ਛੱਜਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਰੱਖੀ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੇ ਨਾਲ ਕਈ ਜੰਗਾਂ ਲੜੀਆਂ ਸਨ। ਛੱਜਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਰਦਾਰ ਭੀਮਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਫਿਰ ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਢਿੱਲੋਂ (ਪੰਜਵੜ) ਨੇ ਇਸ ਮਿਸਲ ਦੀ ਵਾਗਡੋਰ ਸੰਭਾਲੀ:
- ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਢਿੱਲੋਂ ਨੇ ਮਿਸਲ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਸੈਨਾਪਤੀ ਸੰਗਠਨ ਦਿੱਤਾ।
- ਉਸਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਆਪਣਾ ਕਿਲ੍ਹਾ (ਕਿਲ੍ਹਾ ਭੰਗੀਆਂ) ਅਤੇ ਕਟੜਾ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ।
- ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨੇ ਦਰਿਆ ਰਾਵੀ ਤੋਂ ਪਾਰ ਵਧ ਕੇ ਸਿਆਲਕੋਟ, ਚਨਿਓਟ ਅਤੇ ਝੰਗ ਤੱਕ ਆਪਣੇ ਇਲਾਕੇ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਕੀਤਾ।
ਸਿਖ਼ਰਲਾ ਕਾਲ: ਝੰਡਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ
1764 ਤੋਂ 1774 ਦਾ ਸਮਾਂ ਭੰਗੀ ਮਿਸਲ ਦੀ ਤਾਕਤ ਦਾ ਸੁਨਹਿਰੀ ਦੌਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਰਦਾਰ ਝੰਡਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸਰਦਾਰ ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਮਿਸਲ ਦੀ ਕਮਾਨ ਸੰਭਾਲੀ:
- ਮੁਲਤਾਨ ਅਤੇ ਬਹਾਵਲਪੁਰ ਦੀਆਂ ਜਿੱਤਾਂ: 1772 ਵਿੱਚ ਝੰਡਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਮੁਲਤਾਨ ਦੇ ਅਫ਼ਗਾਨ ਨਵਾਬ ਸ਼ੁਜਾ ਖ਼ਾਨ ਨੂੰ ਹਰਾ ਕੇ ਮੁਲਤਾਨ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਕਿਲ੍ਹੇ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕੀਤਾ।
- ਜ਼ਮਜ਼ਮਾ ਤੋਪ (ਭੰਗੀਆਂ ਦੀ ਤੋਪ): ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਕਾਂਸੀ ਦੀ ਤੋਪ 'ਜ਼ਮਜ਼ਮਾ' ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਗਵਰਨਰ ਕਾਬੁਲੀ ਮੱਲ ਪਾਸੋਂ ਖੋਹ ਕੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਇਹ 'ਭੰਗੀਆਂ ਵਾਲੀ ਤੋਪ' ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਈ (ਜੋ ਅੱਜ ਵੀ ਲਾਹੌਰ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਸਾਹਮਣੇ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ)।
- ਗੁਜਰਾਤ ਦੀ ਜਿੱਤ: ਸਰਦਾਰ ਗੁੱਜਰ ਸਿੰਘ ਭੰਗੀ ਨੇ ਗੁਜਰਾਤ (ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਦਾ ਕਿਲ੍ਹਾ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਸਮੁੱਚੇ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਇਲਾਕੇ 'ਤੇ ਆਪਣਾ ਸ਼ਾਸਨ ਕਾਇਮ ਕੀਤਾ।
ਲਾਹੌਰ 'ਤੇ ਤਿੰਨ ਭੰਗੀ ਸਰਦਾਰਾਂ ਦਾ ਰਾਜ (1765-1799)
ਅਪ੍ਰੈਲ 1765 ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚੋਂ ਭੱਜਿਆ, ਤਾਂ ਤਿੰਨ ਸਿੱਖ ਜਰਨੈਲਾਂ—ਸਰਦਾਰ ਲਹਿਣਾ ਸਿੰਘ ਭੰਗੀ, ਸਰਦਾਰ ਗੁੱਜਰ ਸਿੰਘ ਭੰਗੀ ਅਤੇ ਸਰਦਾਰ ਸੋਭਾ ਸਿੰਘ ਕਨ੍ਹਈਆ—ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਸ਼ਾਹੀ ਕਿਲ੍ਹੇ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ:
- ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਕੇ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਸ਼ਾਸਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।
- ਲਹਿਣਾ ਸਿੰਘ ਇੱਕ ਅਤਿਅੰਤ ਦਿਆਲੂ ਅਤੇ ਨਿਆਂਪਸੰਦ ਸ਼ਾਸਕ ਸੀ; ਉਸਦੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਮੁਸਲਿਮ ਕਾਜ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਪੰਡਤਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਧਾਰਮਿਕ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।
- ਜਦੋਂ ਅਬਦਾਲੀ ਨੇ 1767 ਵਿੱਚ ਦੁਬਾਰਾ ਲਾਹੌਰ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਲਹਿਣਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਗਵਰਨਰ ਬਣਨ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਲਹਿਣਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੀ ਭੇਜੀ ਸੁੱਕੀ ਮੇਵੇ ਦੀ ਥਾਲੀ ਮੋੜ ਕੇ ਬਦਲੇ ਵਿੱਚ ਭੁੱਜੇ ਹੋਏ ਛੋਲੇ ਭੇਜ ਦਿੱਤੇ, ਇਹ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦਿਆਂ ਕਿ ਖ਼ਾਲਸਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹਾਂ ਦੇ ਟੁਕੜਿਆਂ 'ਤੇ ਨਹੀਂ ਪਲਦਾ।
ਪਤਨ ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਵੱਲੋਂ ਸਮਾਵੇਸ਼
18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖ਼ੀਰ ਵਿੱਚ ਲਹਿਣਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਗੁੱਜਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਵਾਰਸ (ਚੇਤ ਸਿੰਘ, ਭੰਗੀ ਸਿੰਘ ਆਦਿ) ਆਪਸੀ ਝਗੜਿਆਂ ਅਤੇ ਐਸ਼ਪ੍ਰਸਤੀ ਵਿੱਚ ਫਸ ਗਏ। ਸ਼ਹਿਰੀਆਂ ਦੀ ਪੁਕਾਰ 'ਤੇ 1799 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁੱਕਰਚੱਕੀਆ ਮਿਸਲ ਦੇ ਮੁਖੀ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਲਾਹੌਰ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ। ਭੰਗੀ ਸਰਦਾਰ ਮੁਕਾਬਲਾ ਨਾ ਕਰ ਸਕੇ ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦੇ ਹੱਥ ਆ ਗਿਆ। 1805 ਵਿੱਚ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ ਮਾਈ ਸੁੱਖਾਂ (ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਭੰਗੀ ਦੀ ਵਿਧਵਾ) ਪਾਸੋਂ ਲੋਹਗੜ੍ਹ ਕਿਲ੍ਹਾ ਅਤੇ ਜ਼ਮਜ਼ਮਾ ਤੋਪ ਵੀ ਆਪਣੇ ਅਧੀਨ ਕਰ ਲਈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਭੰਗੀ ਮਿਸਲ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਅਨਿੱਖੜਵਾਂ ਅੰਗ ਬਣ ਗਿਆ।
ਇਤਿਹਾਸਕ ਦੇਣ
ਭੰਗੀ ਮਿਸਲ ਨੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਖੇਤਰ ਆਜ਼ਾਦ ਕਰਵਾਇਆ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਮੁਗ਼ਲ ਅਤੇ ਅਫ਼ਗਾਨ ਰਾਜ ਦਾ ਲਾਹੌਰ ਅਤੇ ਮੁਲਤਾਨ ਤੋਂ ਮੁਕੰਮਲ ਖ਼ਾਤਮਾ ਕਰਕੇ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਰਾਜ ਕਰਨ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ।
ਹਵਾਲੇ
- ਭਗਤ ਸਿੰਘ (1993), A History of the Sikh Misals, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪਟਿਆਲਾ।
- ਹਰੀ ਰਾਮ ਗੁਪਤਾ (1978), History of the Sikhs: Vol. IV, Munshiram Manoharlal.
- Lepel Griffin (1890), The Panjab Chiefs, Civil and Military Gazette Press, Lahore.