ਭੂਮਿਕਾ
ਭੰਗੜਾ (Bhangra) ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ, ਰੂਹ ਅਤੇ ਜੀਵਨ-ਜਾਚ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਅਤੇ ਚਮਕਦੀ ਪਛਾਣ ਹੈ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਹਿਲਾਉਣ ਦਾ ਨਾਮ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਕਿਸਾਨ ਦੇ ਹਿੱਕ ਦੇ ਵਲਵਲੇ, ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਪਿਆਰ, ਮਿਹਨਤ ਦੀ ਜਿੱਤ ਅਤੇ ਬੇਪਰਵਾਹ ਆਨੰਦ ਦਾ ਸਿਖ਼ਰ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਵਿਸਾਖੀ ਦੀ ਸੁਨਹਿਰੀ ਧੁੱਪ ਵਿੱਚ ਪੱਕੀਆਂ ਕਣਕਾਂ ਲਹਿਰਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਕਿਸਾਨ ਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਬੇ-ਇਖ਼ਤਿਆਰ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ: "ਜੱਟਾ ਆਈ ਵਿਸਾਖੀ, ਓਏ ਕਣਕਾਂ ਦੀ ਮੁੱਕ ਗਈ ਰਾਖੀ!" ਅਤੇ ਉਹ ਢੋਲ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਥਾਪ 'ਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਦੋਵੇਂ ਬਾਹਾਂ ਅਸਮਾਨ ਵੱਲ ਖਿਲਾਰ ਕੇ ਭੰਗੜੇ ਦੇ ਪਿੜ ਵਿੱਚ ਕੁੱਦ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਿਛੋਕੜ ਅਤੇ ਉਤਪਤੀ
- ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਉਤਪਤੀ: ਭੰਗੜਾ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੇ ਸ਼ਬਦ 'ਭੰਗ' (ਹੈਂਪ/ਕੈਨਾਬਿਸ) ਤੋਂ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹਾੜ੍ਹੀ ਦੀ ਫ਼ਸਲ ਵੱਢਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਿਸਾਨ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਅਤੇ ਮਸਤੀ ਵਿੱਚ ਝੂਮਦੇ ਹੋਏ ਇਹ ਨਾਚ ਕਰਦੇ ਸਨ।
- ਖੇਤਰੀ ਮੂਲ: ਆਧੁਨਿਕ ਸਟੇਜੀ ਭੰਗੜੇ ਦਾ ਜਨਮ ਪੱਛਮੀ ਪੰਜਾਬ (ਹੁਣ ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਦੇ ਸਿਆਲਕੋਟ, ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ, ਸ਼ੇਖ਼ੂਪੁਰਾ ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ।
- 1947 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੀ ਕਾਇਆ-ਕਲਪ: 1947 ਦੀ ਵੰਡ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਾਝੇ ਅਤੇ ਬਾਰ ਦੇ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀ ਕਲਾਕਾਰਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਭਾਈ ਦੀਪਕ, ਬਾਬਾ ਹਰਦਿਆਲ ਸਿੰਘ) ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਚੜ੍ਹਦੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਜਥੇਬੰਦ ਕੀਤਾ। 1954 ਵਿੱਚ ਪਟਿਆਲੇ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰਾਂ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਯੁਵਕ ਮੇਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਵਾ ਕੇ ਸਟੇਜੀ ਕਲਾ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ।
ਭੰਗੜੇ ਦਾ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਪਹਿਰਾਵਾ (Costume)
ਭੰਗੜੇ ਦਾ ਪਹਿਰਾਵਾ ਪੰਜਾਬੀ ਗੱਭਰੂ ਦੀ ਸ਼ਾਹੀ ਸ਼ਾਨ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ:
- ਤੁਰਲੇ ਵਾਲੀ ਪੱਗ: ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਚਮਕਦੀ ਪੱਗ, ਜਿਸਦੇ ਉੱਪਰ ਸ਼ਮਲੇ ਵਰਗਾ ਉੱਚਾ 'ਤੁਰਲਾ' ਖਿੜਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਮੋਰ ਦੇ ਖੰਭ ਵਾਂਗ ਝੂਲਦਾ ਹੈ।
- ਕੁਰਤਾ: ਚਮਕਦਾਰ ਰੰਗ ਦਾ ਢਿੱਲਾ-ਢਾਲਾ ਰੇਸ਼ਮੀ ਕੁਰਤਾ ਜਿਸਦੇ ਗਲੇ ਅਤੇ ਕਫ਼ਾਂ 'ਤੇ ਗੋਟਾ ਲੱਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
- ਚਾਦਰਾ: ਲੱਕ ਦੁਆਲੇ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਅਤੇ ਚੌੜਾ ਤਹਿਮਤ (ਚਾਦਰਾ), ਜੋ ਪੈਰਾਂ ਦੀਆਂ ਛਾਲਾਂ ਨਾਲ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਲਹਿਰਾਉਂਦਾ ਹੈ।
- ਵਾਸ਼ਕਟ (ਜੈਕੇਟ): ਕੁਰਤੇ ਦੇ ਉੱਪਰ ਪਹਿਨੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਬਿਨਾਂ ਬਾਹਾਂ ਵਾਲੀ ਗੂੜ੍ਹੇ ਰੰਗ ਦੀ ਜੈਕੇਟ, ਜਿਸ 'ਤੇ ਸੋਨੇ ਜਾਂ ਚਾਂਦੀ ਦੀ ਜ਼ਰੀ ਦਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
- ਕੈਂਠਾ ਅਤੇ ਰੁਮਾਲ: ਗਲ਼ ਵਿੱਚ ਸੋਨੇ ਦਾ ਕੈਂਠਾ ਅਤੇ ਹੱਥਾਂ ਦੀਆਂ ਉਂਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਬੰਨ੍ਹੇ ਰੰਗ-ਬਰੰਗੇ ਰੇਸ਼ਮੀ ਰੁਮਾਲ।
ਭੰਗੜੇ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਮੁਦਰਾਵਾਂ (Steps) ਅਤੇ ਅੰਗ
ਇੱਕ ਸੰਪੂਰਨ ਭੰਗੜੇ ਵਿੱਚ ਦਰਜਨਾਂ ਰਵਾਇਤੀ ਲੋਕ-ਨਾਚਾਂ ਦਾ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਮਿਸ਼ਰਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ:
- ਧਮਾਲ (Dhamaal): ਦੋਵੇਂ ਹੱਥ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਇੱਕ ਲੱਤ 'ਤੇ ਭਾਰ ਪਾ ਕੇ ਪੂਰੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਹੁਲਾਰਾ ਦੇਣਾ।
- ਕਾਟੋ (Kato): ਲੱਕੜ ਦੀ ਬਣੀ ਛਤਰੀ-ਨੁਮਾ ਕਾਟੋ ਨੂੰ ਰੱਸੀ ਖਿੱਚ ਕੇ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਟਪਾਉਣਾ, ਜੋ ਰੁੱਖਾਂ 'ਤੇ ਟੱਪਦੀ ਗਿਲਹਰੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ।
- ਸੱਪ ਜਾਂ ਸ਼ਿਕਾ (Saap): ਲੱਕੜ ਦਾ ਬਣਿਆ ਫੈਲਣ ਅਤੇ ਸੁੰਗੜਨ ਵਾਲਾ ਸਾਜ਼ ਜੋ 'ਖੜ-ਖੜ' ਦੀ ਤਾੜੀ ਵਰਗੀ ਆਵਾਜ਼ ਕੱਢਦਾ ਹੈ।
- ਲੁੱਡੀ ਸਟੈੱਪ: ਮੋਢਿਆਂ ਨੂੰ ਮਟਕਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਧੀਮੀ ਅਤੇ ਚੁਸਤ ਚਾਲ ਨਾਲ ਚੱਲਣਾ।
- ਮਿਰਜ਼ਾ ਸਟੈੱਪ: ਹੱਥ ਕੰਨ 'ਤੇ ਰੱਖ ਕੇ ਲੰਬੀ ਹੇਕ ਵਾਲੀ ਮੁਦਰਾ।
- ਬੈਠਕਾਂ ਅਤੇ ਛਾਲਾਂ: ਸਰੀਰਕ ਤਾਕਤ ਅਤੇ ਲਚਕ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੀਆਂ ਉੱਚੀਆਂ ਛਾਲਾਂ।
ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਬੋਲੀਆਂ
ਭੰਗੜੇ ਦੀ ਜਾਨ ਬੋਲੀਕਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਪਿੜ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਖੜ੍ਹ ਕੇ ਢੋਲ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਬੋਲੀ ਮੁੱਕਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ 'ਤੋੜਾ' ਵੱਜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਗੱਭਰੂ ਇਕੱਠੇ 'ਬੱਲੇ ਬੱਲੇ' ਜਾਂ 'ਸ਼ਾਵਾ ਸ਼ਾਵਾ' ਦਾ ਨਾਅਰਾ ਮਾਰ ਕੇ ਧਮਾਲ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ:
*"ਬਾਰੀ ਬਰਸੀ ਖੱਟਣ ਗਿਆ ਸੀ, ਖੱਟ ਕੇ ਲਿਆਂਦੀ ਗੰਡਾਸੀ!
ਕੱਢ ਲਓ ਮੁੰਡਿਓ ਭੰਗੜਾ, ਅੱਜ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਰੌਣਕ ਖ਼ਾਸੀ!"*
ਗਲੋਬਲ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਭੰਗੜਾ
ਅੱਜ ਭੰਗੜਾ ਕਿਸੇ ਭੂਗੋਲਿਕ ਸੀਮਾ ਵਿੱਚ ਕੈਦ ਨਹੀਂ ਹੈ:
- ਯੂ.ਕੇ., ਕੈਨੇਡਾ, ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਦੀਆਂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਭੰਗੜਾ ਮੁਕਾਬਲੇ (ਜਿਵੇਂ World's Best Bhangra Crew, Bhangra Blowout) ਕਰਵਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
- ਪੌਪ, ਹਿੱਪ-ਹੌਪ ਅਤੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰਾਨਿਕ ਡਾਂਸ ਮਿਊਜ਼ਿਕ ਵਿੱਚ ਭੰਗੜੇ ਦੀ ਬੀਟ ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਧੁੰਮਾਂ ਮਚਾ ਰਹੀ ਹੈ।
ਹਵਾਲੇ
- ਡਾ. ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ (1988), ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ-ਨਾਚ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪਟਿਆਲਾ।
- ਅਲਕਾ ਪਾਂਡੇ (1999), Folk Music and Musical Instruments of Punjab, Mapin.
- ਗਿੱਬ ਸ਼ਰੇਫ਼ਲਰ (2011), Migration and Performance: Punjabi Bhangra in Global Context, SOAS.