ਬੁਗਚੂ: ਮਲਵਈ ਗਿੱਧੇ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਬੋਲੀਆਂ ਦਾ ਹਾਸ-ਵਿਨੋਦੀ ਸਾਜ਼

ਮੁੱਖ ਨਿਚੋੜ: ਬੁਗਚੂ (ਜਿਸ ਨੂੰ ਬੁਗਦੂ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਰੰਗੀਲਾ ਲੋਕ ਸਾਜ਼ ਹੈ। ਸੁੱਕੇ ਕੱਦੂ ਦੇ ਖੋਲ ਦੇ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਖੱਲ੍ਹ ਮੜ੍ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰੋਂ ਇੱਕ ਗੰਢੀ ਵਾਲੀ ਤਾਰ ਨਿਕਲ ਕੇ ਲੱਕੜ ਦੇ ਹੱਥੇ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਾਰ ਨੂੰ ਖਿੱਚਣ ਅਤੇ ਛੱਡਣ ਨਾਲ 'ਬੁਗ-ਚੂ... ਬੁਗ-ਚੂ' ਦੀ ਵਿਲੱਖਣ ਆਵਾਜ਼ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ।

---

1. ਬਣਤਰ ਦੀ ਸਰਲਤਾ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨ

ਬੁਗਚੂ ਪੰਜਾਬੀ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਘਰੇਲੂ ਕਾਰੀਗਰੀ ਦਾ ਸੁੰਦਰ ਨਮੂਨਾ ਹੈ:

  • ਖੋਲ: ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਗੋਲ ਸੁੱਕੇ ਕੱਦੂ (ਅਲਬੱਤਾ ਅੱਜ-ਕੱਲ੍ਹ ਲੱਕੜ ਦੇ ਬਣੇ ਖੋਲ) ਦਾ ਉੱਪਰਲਾ ਅਤੇ ਹੇਠਲਾ ਪਾਸਾ ਕੱਟ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
  • ਚੰਮ ਦਾ ਪੇਟ: ਚੌੜੇ ਮੂੰਹ ਉੱਤੇ ਭੇਡ ਜਾਂ ਬੱਕਰੀ ਦੀ ਸੁੱਕੀ ਖੱਲ੍ਹ ਕੱਸ ਕੇ ਮੜ੍ਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
  • ਤਾਰ ਅਤੇ ਸਟਿੱਕ: ਖੱਲ੍ਹ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚੋਂ ਤਾਂਬੇ ਜਾਂ ਲੋਹੇ ਦੀ ਇੱਕ ਤਾਰ (ਜਾਂ ਮੋਟੀ ਤੰਦ) ਲੰਘਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਤਾਰ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਲੱਕੜੀ ਦੀ ਗੁੱਲੀ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

2. ਵਜਾਉਣ ਦਾ ਤਰੀਕਾ

ਕਲਾਕਾਰ ਬੁਗਚੂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਕੱਛ (Armpit) ਵਿੱਚ ਦਬਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਉਹ ਲੱਕੜੀ ਵਾਲੀ ਤਾਰ ਨੂੰ ਖਿੱਚਦਾ ਅਤੇ ਢਿੱਲੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਦੀ ਲੱਕੜੀ ਦੀ ਪਤਲੀ ਖਪੱਚ ਨਾਲ ਤਾਰ ਉੱਤੇ ਸੱਟ ਮਾਰਦਾ ਹੈ। ਤਾਰ ਦੀ ਖਿੱਚ ਵਧਾਉਣ ਨਾਲ ਆਵਾਜ਼ ਉੱਚੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਛੱਡਣ ਨਾਲ ਗੰਭੀਰ ਗੂੰਜ ਬਣਦੀ ਹੈ।

3. ਲੋਕਧਾਰਾ ਵਿੱਚ ਵਰਤੋਂ

ਬੁਗਚੂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਲਵਈ ਗਿੱਧੇ, ਝੂਮਰ ਅਤੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਮੇਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬੋਲੀਆਂ ਪਾਉਣ ਸਮੇਂ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਅਤੇ ਹਾਸੇ-ਠੱਠੇ ਦਾ ਮਾਹੌਲ ਸਿਰਜਦਾ ਹੈ।