ਝੂਮਰ: ਸਾਂਦਲ ਬਾਰ ਦਾ ਰੂਹਾਨੀ ਅਤੇ ਨਜ਼ਾਕਤ ਭਰਿਆ ਲੋਕ-ਨਾਚ
ਮੁੱਖ ਨਿਚੋੜ: ਝੂਮਰ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ-ਨਾਚਾਂ ਦਾ ਉਹ ਸ਼ਾਹਕਾਰ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਸ਼ੋਰ-ਸ਼ਰਾਬੇ ਦੀ ਥਾਂ ਸਹਿਜ, ਮਟਕ ਅਤੇ ਰੂਹਾਨੀ ਵਹਿਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 'ਝੂਮਰ' ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਰਥ ਹੀ 'ਝੂਮਣਾ' ਜਾਂ 'ਮਸਤੀ ਵਿੱਚ ਲਹਿਰਾਉਣਾ' ਹੈ।
---
1. ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਿਛੋਕੜ ਅਤੇ ਭੂਗੋਲਿਕ ਮੂਲ
ਝੂਮਰ ਦੀ ਜਨਮ-ਭੂਮੀ ਪੱਛਮੀ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ 'ਬਾਰਾਂ' (ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਾਂਦਲ ਬਾਰ, ਗਾਂਜੀ ਬਾਰ ਅਤੇ ਨੀਲੀ ਬਾਰ) ਹਨ, ਜੋ ਰਾਵੀ ਅਤੇ ਚਨਾਬ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰਲਾ ਖੇਤਰ ਹੈ:
- ਪਸ਼ੂ-ਪਾਲਕ ਸੱਭਿਆਚਾਰ: ਬਾਰਾਂ ਦੇ ਪਸ਼ੂ-ਪਾਲਕ ਲੋਕ (ਜਾਂਗਲੀ) ਚਾਨਣੀਆਂ ਰਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਮੈਦਾਨਾਂ ਅੰਦਰ ਘੇਰਾ ਬਣਾ ਕੇ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰਿਆਂ ਅਤੇ ਪੀਰਾਂ-ਫ਼ਕੀਰਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਝੂਮਦੇ ਸਨ।
- ਸੂਫ਼ੀ ਰੰਗ: ਝੂਮਰ ਵਿੱਚ ਸੂਫ਼ੀ ਸੰਤਾਂ ਦੀ ਮਸਤੀ ਅਤੇ ਵਜਦ (Ecstasy) ਦਾ ਡੂੰਘਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੈ। ਇਹ ਨਾਚ ਥਕਾਉਂਦਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਮਨ ਨੂੰ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ।
---
2. ਝੂਮਰ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਤਾਲਾਂ
ਝੂਮਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇੱਕ ਗੋਲ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਨੱਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਢੋਲੀ ਬੈਠਦਾ ਹੈ:
- ਚਾਰ ਪੜਾਅ: ਝੂਮਰ ਦੀ ਤਾਲ ਬਹੁਤ ਧੀਮੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਤੇਜ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ:
- ਸੁਸਤ (ਧੀਮੀ) ਚਾਲ: ਪੈਰਾਂ ਦਾ ਹਲਕਾ ਸੰਤੁਲਨ।
- ਮਸਤਾਨੀ ਚਾਲ: ਦੋਹਾਂ ਹੱਥਾਂ ਨੂੰ ਛਾਤੀ ਅੱਗੇ ਲਿਆ ਕੇ ਤਾੜੀ ਮਾਰਨਾ ਅਤੇ ਕਮਰ ਨੂੰ ਝੁਕਾਉਣਾ।
- ਤੀਜ਼ ਚਾਲ: ਝੂਮਦੇ ਹੋਏ ਚੱਕਰ ਕੱਟਣਾ।
- ਧਮਾਲ: ਅਖ਼ੀਰ 'ਤੇ ਸਾਰੇ ਕਲਾਕਾਰ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਮੋਢਿਆਂ 'ਤੇ ਹੱਥ ਰੱਖ ਕੇ ਨੱਚਦੇ ਹਨ।
- ਹੱਥਾਂ ਦੀ ਨਜ਼ਾਕਤ: ਦੋਹਾਂ ਹੱਥਾਂ ਦੀਆਂ ਉਂਗਲਾਂ ਨੂੰ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਅਸਮਾਨ ਵੱਲ ਲਹਿਰਾਉਣਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਛਾਤੀ ਵੱਲ ਲਿਆਉਣਾ ਇਸ ਨਾਚ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਮਨਮੋਹਕ ਅਦਾ ਹੈ।
---
3. ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਝੂਮਰ ਗੀਤ ਅਤੇ ਕਾਵਿ-ਟੱਪੇ
ਝੂਮਰ ਨੱਚਣ ਵੇਲੇ ਗਾਏ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਟੱਪੇ ਬਾਰੀ ਲਹਿਜੇ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ:
ਲੰਘ ਆ ਜਾ ਪੱਤਣ ਝਨਾਬ ਦਾ ਓ ਯਾਰ!
ਸਿਰ 'ਤੇ ਕਲੰਘੀ ਤੇ ਕੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਲੀਆਂ,
ਝੂਮਰ ਪਾਉਂਦੀਆਂ ਬਾਰ ਦੀਆਂ ਜਾਲੀਆਂ!
ਬਈ ਢੋਲ ਵੱਜਦਾ ਤੇ ਦਿਲ ਮੇਰਾ ਝੂਮਦਾ!
---
4. ਸਮਕਾਲੀ ਮਹੱਤਵ
1947 ਦੀ ਵੰਡ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਦੋਂ ਪੱਛਮੀ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਆਏ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀ ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਵਸੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਝੂਮਰ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਲੈ ਕੇ ਆਏ। ਪੋਖਰ ਸਿੰਘ ਵਰਗੇ ਮਹਾਨ ਉਸਤਾਦਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਝੂਮਰ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤ ਕੀਤਾ। ਅੱਜ ਝੂਮਰ ਭੰਗੜੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੀ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਅੰਗ ਵਜੋਂ ਨੱਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।