ਭੂਮਿਕਾ
ਚੰਡੀ ਦੀ ਵਾਰ (Chandi Di Var), ਜਿਸਨੂੰ 'ਵਾਰ ਸ੍ਰੀ ਭਗਉਤੀ ਜੀ ਕੀ' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਸਰਵਉੱਚ, ਬੇਮਿਸਾਲ ਅਤੇ ਅਦੁੱਤੀ ਬੀਰ-ਰਸੀ ਰਚਨਾ ਹੈ। ਇਸ ਮਹਾਨ ਕਾਵਿ-ਗਾਥਾ ਦੀ ਰਚਨਾ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਦਸਵੇਂ ਗੁਰੂ, ਸਰਬੰਸਦਾਨੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਰਚਨਾ 'ਸ੍ਰੀ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ' ਦੇ ਅੰਗ 119 ਤੋਂ 127 ਤੱਕ ਦਰਜ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਜ਼ੁਬਾਨ ਵਿੱਚ ਯੁੱਧ ਦੇ ਮੈਦਾਨ, ਤਲਵਾਰਾਂ ਦੇ ਟਕਰਾਅ, ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਅਤੇ ਸੂਰਬੀਰਾਂ ਦੇ ਹੌਸਲੇ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਦਿਲ-ਹਿਲਾਊ ਚਿੱਤਰਣ ਸੰਸਾਰ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਕਿਤੇ ਹੋਰ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ।
ਸਿੱਖ ਅਰਦਾਸ ਦੀ ਨੀਂਹ
ਸਿੱਖ ਜਗਤ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਕੌਮੀ ਅਰਦਾਸ (National Prayer) ਦਾ ਆਰੰਭ ਚੰਡੀ ਦੀ ਵਾਰ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਹੀ ਪਉੜੀ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ:
"ਪ੍ਰਥਮ ਭਗੌਤੀ ਸਿਮਰਿ ਕੈ ਗੁਰੁ ਨਾਨਕ ਲਈਂ ਧਿਆਇ॥
ਫਿਰ ਅੰਗਦ ਗੁਰ ਤੇ ਅਮਰਦਾਸੁ ਰਾਮਦਾਸੈ ਹੋਈਂ ਸਹਾਇ॥
ਅਰਜਨ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਨੋ ਸਿਮਰੌ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਰਾਇ॥
ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸਨ ਧਿਆਈਐ ਜਿਸ ਡਿਠੇ ਸਭਿ ਦੁਖ ਜਾਇ॥
ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਿਮਰਿਐ ਘਰ ਨਉ ਨਿਧਿ ਆਵੈ ਧਾਇ॥ ਸਭ ਥਾਈਂ ਹੋਇ ਸਹਾਇ॥੧॥"
ਇੱਥੇ 'ਭਗਉਤੀ' ਸ਼ਬਦ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੀ ਸਰਵ-ਉੱਚ ਸਰਬ-ਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਕਿਰਪਾਨ (Divine Power of Righteousness) ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ।
ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਤੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਮਨੋਰਥ
- 17ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ ਮੁਗ਼ਲ ਜ਼ੁਲਮ ਹੇਠ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਾਇਰ ਅਤੇ ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਤਲਵਾਰ ਚੁੱਕਣਾ ਪਾਪ ਸਮਝ ਲਿਆ ਸੀ।
- ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਪੁਰਾਤਨ ਮਾਰਕੰਡੇ ਪੁਰਾਣ ਵਿਚਲੀ ਦੁਰਗਾ ਅਤੇ ਦੈਂਤਾਂ ਦੀ ਲੜਾਈ ਦੀ ਮਿਥਿਹਾਸਕ ਕਥਾ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲੀ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੇ ਬੀਰ-ਰਸੀ ਰੰਗ ਵਿੱਚ ਢਾਲਿਆ ਕਿ ਚਿੜੀਆਂ ਵੀ ਬਾਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਲੜਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਈਆਂ।
- ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਮਕਸਦ ਕਿਸੇ ਦੇਵੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਵਾਉਣਾ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਉਸ ਅਸੀਮ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਸੰਚਾਰ ਕਰਨਾ ਸੀ ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਜ਼ਾਲਮਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਬਣਤਰ ਅਤੇ ਛੰਦ-ਵਿਧਾਨ
ਚੰਡੀ ਦੀ ਵਾਰ ਵਿੱਚ ਕੁੱਲ 55 ਬੰਦ (54 ਪਉੜੀਆਂ ਅਤੇ 1 ਦੋਹਰਾ) ਹਨ:
- ਸਿਰਖੰਡੀ ਛੰਦ: ਪੰਜਾਬੀ ਕਾਵਿ ਦਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਔਖਾ ਅਤੇ ਦੁਰਲੱਭ ਛੰਦ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤੁਕਾਂਤ ਅਖ਼ੀਰ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਤੁਕ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਛੰਦ ਤਲਵਾਰਾਂ ਦੇ ਆਪਸੀ ਖੜਕਣ ਦੀ ਲੈਅ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
- ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਛੰਦ: ਵਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਛੰਦ।
ਜੰਗ ਦਾ ਰੌਂਗਟੇ ਖੜ੍ਹੇ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਚਿੱਤਰਣ
ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਸ਼ਬਦ-ਚਿੱਤਰ ਖਿੱਚਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸੁਣਨ ਵਾਲੇ ਦੇ ਕੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਅਸਲ ਜੰਗ ਗੂੰਜਣ ਲੱਗਦੀ ਹੈ:
- ਜੰਗੀ ਨਗਾਰੇ ਵੱਜਣ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼:
"ਚੋਟ ਪਈ ਦਮਾਮਾਮੇ ਦਲਾਂ ਮੁਕਾਬਲਾ॥
ਘੇਰ ਲਈ ਵਰਿਆਮੀ ਦੁਰਗਾ ਆਇ ਕੇ॥"
- ਤੀਰਾਂ ਅਤੇ ਤਲਵਾਰਾਂ ਦਾ ਹਮਲਾ:
"ਧੁਹ ਮਿਆਨੋ ਕੱਢੀ ਤਰਵਾਰੀ॥ ਝਬਕੰਦੀ ਬਿਜਲੀ ਜੈਸੀ॥
ਲੈ ਕੈ ਢਾਲ ਸੰਭਾਲੀ ਜੋਧੇ ਕੜਕਿਓ॥"
- ਮਹਿਖਾਸੁਰ, ਲੋਚਨ ਧੂਮ, ਚੰਡ-ਮੁੰਡ ਅਤੇ ਸੁੰਭ-ਨਿਸੁੰਭ ਵਰਗੇ ਹੰਕਾਰੀ ਜ਼ਾਲਮਾਂ ਦੇ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਦੀਆਂ ਝਾਕੀਆਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਸਮਕਾਲੀ ਜ਼ਾਲਮ ਹਾਕਮਾਂ ਦੇ ਤਖ਼ਤੇ ਪਲਟਣ ਦਾ ਇਨਕਲਾਬੀ ਐਲਾਨ ਸਨ।
ਸਾਹਿਤਕ ਅਤੇ ਕੌਮੀ ਮਹੱਤਵ
- ਪੰਜਾਬੀ ਬੀਰ-ਕਾਵਿ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਚੰਡੀ ਦੀ ਵਾਰ ਇੱਕ ਅਮਰ ਮੀਲ-ਪੱਥਰ ਹੈ।
- ਪ੍ਰੋ. ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਸੀ ਕਿ ਚੰਡੀ ਦੀ ਵਾਰ ਦੀਆਂ ਪਉੜੀਆਂ ਪੜ੍ਹਦਿਆਂ ਹੀ ਨਸਾਂ ਵਿੱਚ ਲਹੂ ਉਬਾਲੇ ਖਾਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਾਇਰ ਵੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਾ ਜਾਮ ਪੀਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
- ਸਿੱਖ ਯੋਧੇ ਮੈਦਾਨ-ਏ-ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਚੰਡੀ ਦੀ ਵਾਰ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਦੇ ਸਨ।
ਹਵਾਲੇ
- ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ (1930), ਗੁਰੁਸ਼ਬਦ ਰਤਨਾਕਰ ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼, ਪਟਿਆਲਾ।
- ਡਾ. ਗੁਰਦੇਵ ਸਿੰਘ (1982), ਚੰਡੀ ਦੀ ਵਾਰ: ਪਾਠ ਤੇ ਅਧਿਐਨ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪਟਿਆਲਾ।
- ਪ੍ਰੋ. ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਪਦਮ (1984), ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀਆਂ ਵਾਰਾਂ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ.