ਭੂਮਿਕਾ
ਛਪਾਰ ਦਾ ਮੇਲਾ (Chappar Mela) ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮਾਲਵਾ ਖੇਤਰ ਦੀ ਉਹ ਰੰਗੀਲੀ ਧੜਕਣ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਪੇਂਡੂ ਖ਼ੁਸ਼ਬੂ, ਧਾਰਮਿਕ ਸ਼ਰਧਾ, ਕਵੀਸ਼ਰੀ ਦੇ ਅਖਾੜੇ ਅਤੇ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦਾ ਮਲਵਈ ਗਿੱਧਾ ਆਪਣੀ ਪੂਰੀ ਸ਼ਾਨ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਿੰਡ ਛਪਾਰ ਵਿਖੇ ਭਾਦੋਂ ਦੀ ਚੌਦਸ ਨੂੰ ਲੱਗਣ ਵਾਲਾ ਇਹ ਮੇਲਾ ਮਾਲਵੇ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ਾਲ ਲੋਕ-ਉਤਸਵ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਕਹਾਵਤ ਹੈ: "ਜਿਸਨੇ ਮਾਲਵੇ ਦਾ ਰੰਗ ਦੇਖਣਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਛਪਾਰ ਦੇ ਮੇਲੇ ਜਾਵੇ!"
ਗੁੱਗਾ ਪੀਰ ਦੀ ਲੋਕ-ਕਥਾ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ
ਛਪਾਰ ਦਾ ਮੇਲਾ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਗੁੱਗਾ ਜ਼ਾਹਿਰ ਪੀਰ (ਨਾਗ-ਦੇਵਤਾ / ਸੱਪਾਂ ਦੇ ਰੱਖਿਅਕ) ਦੀ ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ:
- ਗੁੱਗਾ ਪੀਰ ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੇ ਬੀਕਾਨੇਰ/ਦਦਰੇਵਾ ਦੇ ਰਾਜਪੂਤ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਗੋਰਖਨਾਥ ਜੀ ਦੇ ਵਰਦਾਨ ਨਾਲ ਸੱਪਾਂ ਦੇ ਜ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਬੇਅਸਰ ਕਰਨ ਦੀ ਦੈਵੀ ਸ਼ਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸੀ।
- ਲੋਕ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਨੁਸਾਰ ਪਿੰਡ ਛਪਾਰ ਦੇ ਇੱਕ ਕਿਸਾਨ ਨੇ ਰਾਜਸਥਾਨ ਤੋਂ ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਲਿਆ ਕੇ ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਪਵਿੱਤਰ 'ਮਾੜੀ' (ਗੁੰਬਦ-ਨੁਮਾ ਸਮਾਧ) ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਸੀ।
- ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਅੱਜ ਤੱਕ ਇਹ ਮਾਨਤਾ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਮਾੜੀ 'ਤੇ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਮੱਥਾ ਟੇਕਦਾ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਨੂੰ ਕਦੇ ਸੱਪ ਨਹੀਂ ਡੰਗਦਾ।
ਮਿੱਟੀ ਕੱਢਣ ਦੀ ਰਵਾਇਤੀ ਰਸਮ
ਮੇਲੇ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਅਹਿਮ ਰਸਮ ਹੈ 'ਮਿੱਟੀ ਕੱਢਣਾ':
- ਮਾੜੀ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਪਾਸੇ ਇੱਕ ਪਵਿੱਤਰ ਟੋਭਾ (ਛੱਪੜ) ਹੈ। ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਆਪਣੀਆਂ ਮੰਨਤਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਹੋਣ 'ਤੇ ਇਸ ਛੱਪੜ ਵਿੱਚੋਂ ਸੱਤ ਵਾਰ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਗਿੱਲੀ ਮਿੱਟੀ ਕੱਢ ਕੇ ਮਾੜੀ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਾਉਂਦੇ ਹਨ।
- ਇਸ ਰਸਮ ਨਾਲ ਚਮੜੀ ਦੇ ਰੋਗ, ਫੋੜੇ-ਫ਼ਿਣਸੀਆਂ ਦੂਰ ਹੋਣ ਅਤੇ ਬੇ-ਔਲਾਦਾਂ ਨੂੰ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਦਾਤ ਮਿਲਣ ਦਾ ਅਟੁੱਟ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ।
- ਮਾੜੀ 'ਤੇ ਕੱਚੀ ਲੱਸੀ, ਸੇਵੀਆਂ ਅਤੇ ਗੁੜ ਵਾਲੀਆਂ ਰੋਟੀਆਂ (ਰੋਟ) ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ ਚੜ੍ਹਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਮਲਵਈ ਗਿੱਧੇ ਅਤੇ ਕਵੀਸ਼ਰੀ ਦਾ ਗੜ੍ਹ
ਛਪਾਰ ਦੇ ਮੇਲੇ ਦੀ ਅਸਲ ਜਿੰਦ-ਜਾਨ ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਅਖਾੜੇ ਹਨ:
- ਮਲਵਈ ਗਿੱਧਾ: ਮਾਲਵੇ ਦੇ ਦਰਜਨਾਂ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਆਏ ਗੱਭਰੂ ਅਤੇ ਚਿੱਟੀਆਂ ਦਾੜ੍ਹੀਆਂ ਵਾਲੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਕਾਟੋ, ਛੈਣੇ, ਤੂੰਬੀ ਅਤੇ ਬੁਗਚੂ ਖੜਕਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਛਪਾਰ ਦੇ ਪਿੜ ਵਿੱਚ ਮਲਵਈ ਗਿੱਧਾ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ।
- ਕਵੀਸ਼ਰੀ ਅਖਾੜੇ: ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮਹਾਨ ਕਵੀਸ਼ਰ (ਜਿਵੇਂ ਬਾਬੂ ਰਜਬ ਅਲੀ ਅਤੇ ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਪਾਰਸ ਦੇ ਸ਼ਾਗਿਰਦ) ਚਾਰ-ਚਾਰ ਘੰਟੇ ਲਗਾਤਾਰ ਪੂਰਨ ਭਗਤ, ਜਿਊਣਾ ਮੌੜ ਅਤੇ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਗਾ ਕੇ ਸਰੋਤਿਆਂ ਨੂੰ ਕੀਲ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
- ਕੁਸ਼ਤੀਆਂ ਅਤੇ ਢੱਡ-ਸਾਰੰਗੀ: ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਨਾਮੀ ਪਹਿਲਵਾਨਾਂ ਦੇ ਦੰਗਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਢਾਡੀ ਜਥੇ ਬੀਰ-ਰਸੀ ਵਾਰਾਂ ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ।
ਮੇਲੇ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਅਤੇ ਰੌਣਕ
- ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਚੰਡੋਲ (ਝੂਲੇ), ਮੌਤ ਦਾ ਖੂਹ, ਸਰਕਸਾਂ, ਅਤੇ ਮਠਿਆਈਆਂ ਦੀਆਂ ਦੁਕਾਨਾਂ (ਜਿੱਥੇ ਗਰਮ-ਗਰਮ ਜਲੇਬੀਆਂ ਅਤੇ ਪਕੌੜੇ ਤਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ) ਪੇਂਡੂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਰੰਗ-ਬਰੰਗੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।
- ਕਿਸਾਨ ਆਪਣੇ ਉੱਤਮ ਨਸਲ ਦੇ ਬਲਦ, ਘੋੜੀਆਂ ਅਤੇ ਊਠ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਕੇ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ ਲਈ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ।
ਹਵਾਲੇ
- ਡਾ. ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ (1979), ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕਧਾਰਾ ਵਿਸ਼ਵ ਕੋਸ਼, ਦਿੱਲੀ।
- ਡਾ. ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ (1988), ਮਾਲਵੇ ਦੇ ਲੋਕ ਗੀਤ ਤੇ ਮੇਲੇ, ਪਟਿਆਲਾ।
- ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ ਪੰਜਾਬ (1971), ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੇਲੇ ਤੇ ਤਿਉਹਾਰ, ਪਟਿਆਲਾ।