ਭੂਮਿਕਾ
ਚਿਮਟਾ (Chimta) ਪੰਜਾਬੀ ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਲੋਕਧਾਰਾ ਦਾ ਉਹ ਧੜਕਦਾ ਸਾਜ਼ ਹੈ ਜਿਸਦੀ ਛਣਕਾਰ ਸੁਣਦਿਆਂ ਹੀ ਸਰੋਤਿਆਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਝਰਨਾਹਟ ਛਿੜ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰਸੋਈ ਵਿੱਚ ਰੋਟੀਆਂ ਸੇਕਣ ਜਾਂ ਸਾਧੂਆਂ ਵੱਲੋਂ ਧੂਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਫਰੋਲਣ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਸਧਾਰਨ ਚਿਮਟਾ ਜਦੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਆਇਆ, ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇਸ ਉੱਤੇ ਪਿੱਤਲ ਦੀਆਂ ਛਾਂਜਰਾਂ (ਛੈਣੇ) ਜੜ ਕੇ ਇਸਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਇੱਕ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਤਾਲ-ਸਾਜ਼ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ।
ਬਣਤਰ ਅਤੇ ਨਿਰਮਾਣ ਕਲਾ
ਚਿਮਟਾ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਅਤੇ ਹੰਢਣਸਾਰ ਸਾਜ਼ ਹੈ:
- ਲੋਹੇ ਦਾ ਫ਼ਰੇਮ: ਚਿਮਟਾ ਲਗਭਗ ਦੋ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਫੁੱਟ ਲੰਬੀ ਲੋਹੇ ਜਾਂ ਸਟੀਲ ਦੀ ਪੱਤੀ ਨੂੰ ਵਿਚਕਾਰੋਂ ਮੋੜ ਕੇ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸੇ ਲੰਬੀਆਂ ਬਾਹਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਪਿੱਛੇ ਇੱਕ ਰਿੰਗ (ਕੜੇ) ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
- ਪਿੱਤਲ ਦੇ ਛੈਣੇ (Jingles): ਚਿਮਟੇ ਦੀਆਂ ਦੋਵਾਂ ਬਾਹਾਂ ਉੱਤੇ ਨਿਯਮਿਤ ਦੂਰੀ 'ਤੇ ਸੁਰਾਖ਼ ਕਰਕੇ ਪਿੱਤਲ ਜਾਂ ਕਾਂਸੀ ਦੀਆਂ ਛੋਟੀਆਂ-ਛੋਟੀਆਂ ਗੋਲ ਟਿੱਕੀਆਂ (ਛੈਣੇ) ਢਿੱਲੇ ਕਿੱਲਾਂ ਨਾਲ ਜੜੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਚਿਮਟੇ ਵਿੱਚ 7 ਤੋਂ 14 ਜੋੜੇ ਛੈਣਿਆਂ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
- ਛੱਲਾ (Ring): ਚਿਮਟੇ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਮੋੜ 'ਤੇ ਇੱਕ ਲੋਹੇ ਦਾ ਵੱਡਾ ਛੱਲਾ ਪਾਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਉਂਗਲੀ ਜਾਂ ਲੋਹੇ ਦੀ ਛੜੀ ਮਾਰ ਕੇ ਤਾਲ ਦੀ ਮੁੱਖ 'ਥਾਪ' ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਵਜਾਉਣ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣ ਸ਼ੈਲੀ
ਚਿਮਟੇ ਨੂੰ ਵਜਾਉਣ ਲਈ ਸਰੀਰਕ ਤਾਕਤ, ਤਾਲਮੇਲ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤਕ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ:
- ਵਾਦਕ ਚਿਮਟੇ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਫੜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਚਿਮਟੇ ਦੀਆਂ ਦੋਵਾਂ ਬਾਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਜ਼ੋਰ-ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਦਬਾ ਕੇ ਖੜਕਾਉਂਦਾ ਹੈ।
- ਜਦੋਂ ਦੋਵੇਂ ਬਾਹਾਂ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਟਕਰਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਪਿੱਤਲ ਦੇ ਛੈਣੇ ਇੱਕੋ ਸਮੇਂ 'ਛਣ-ਛਣ' ਦੀ ਤੇਜ਼ ਧੁਨੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
- ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਵਾਦਕ ਚਿਮਟੇ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਛਾਤੀ, ਪੱਟਾਂ ਜਾਂ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਲਹਿਰਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਨੱਚਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਸਾਜ਼, ਸਗੋਂ ਨਾਚ ਕਲਾ ਦਾ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਆਲਮ ਲੋਹਾਰ ਅਤੇ ਚਿਮਟੇ ਦੀ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਸ਼ਾਨ
ਚਿਮਟੇ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਆਉਂਦਿਆਂ ਹੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮਹਾਨ ਸੂਫ਼ੀ ਲੋਕ-ਗਾਇਕ ਆਲਮ ਲੋਹਾਰ (1928–1979) ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ:
- ਆਲਮ ਲੋਹਾਰ ਨੇ ਚਿਮਟੇ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਸੰਗੀਤਕ ਸਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣ ਦਿੱਤਾ, ਸਗੋਂ ਇਸਨੂੰ ਆਪਣੀ ਗਾਇਕੀ ਦਾ ਰੂਹਾਨੀ ਹਥਿਆਰ ਬਣਾ ਲਿਆ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਚਿਮਟਾ ਵਜਾਉਂਦਿਆਂ 'ਜੁਗਨੀ', 'ਹੀਰ' ਅਤੇ 'ਮਿਰਜ਼ਾ' ਗਾ ਕੇ ਲੰਡਨ ਦੇ ਰਾਇਲ ਐਲਬਰਟ ਹਾਲ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਲਾਹੌਰ ਤੱਕ ਸਰੋਤਿਆਂ ਨੂੰ ਕੀਲ ਦਿੱਤਾ।
- ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਪੁੱਤਰ ਆਰਿਫ਼ ਲੋਹਾਰ ਨੇ ਕੋਕ ਸਟੂਡੀਓ (Coke Studio) ਵਿੱਚ ਚਿਮਟੇ ਦੀ ਅਦੁੱਤੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਕਰਕੇ ਇਸਨੂੰ ਨਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕੀਤਾ।
ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਵਰਤੋਂ
- ਸੂਫ਼ੀ ਦਰਗਾਹਾਂ: ਬੁੱਲ੍ਹੇ ਸ਼ਾਹ ਅਤੇ ਲਾਲ ਸ਼ਾਹਬਾਜ਼ ਕਲੰਦਰ ਦੇ ਉਰਸ 'ਤੇ ਚਿਮਟੇ ਦੀ ਛਣਕਾਰ ਕੱਵਾਲੀ ਵਿੱਚ ਧਮਾਲ ਪਾਉਣ ਲਈ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
- ਨਿਹੰਗ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ: ਨਿਹੰਗ ਸਿੰਘ ਹੋਲੇ-ਮਹੱਲੇ ਵੇਲੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਜਾਪ ਅਤੇ ਜੈਕਾਰਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਚਿਮਟਾ ਖੜਕਾ ਕੇ ਬੀਰ-ਰਸ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਹਵਾਲੇ
- ਡਾ. ਗੁਰਨਾਮ ਸਿੰਘ (2001), ਪੰਜਾਬੀ ਸੰਗੀਤ ਪਰੰਪਰਾ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪਟਿਆਲਾ।
- ਅਲਕਾ ਪਾਂਡੇ (1999), Folk Music and Musical Instruments of Punjab, Mapin.
- ਆਲਮ ਲੋਹਾਰ ਯਾਦਗਾਰੀ ਟਰੱਸਟ (1995), ਚਿਮਟੇ ਦੀ ਗੂੰਜ, ਲਾਹੌਰ।