ਭੂਮਿਕਾ
ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਕੇਸਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ (Takht Sri Keshgarh Sahib) ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਉਹ ਮਹਾਨ ਧੁਰਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਵਿਸ਼ਵ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਘਟਨਾ—'ਖ਼ਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੀ ਸਾਜਨਾ'—ਸੰਪੰਨ ਹੋਈ। ਇਹ ਤਖ਼ਤ ਸ਼ਿਵਾਲਿਕ ਦੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਦੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਵਸੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸ਼ਹਿਰ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ (ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਰੂਪਨਗਰ) ਦੀ ਕੇਂਦਰੀ ਪਹਾੜੀ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਅਸਥਾਨ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਸਵੈ-ਮਾਣ, ਅਜ਼ਾਦੀ, ਬਰਾਬਰੀ ਅਤੇ ਜ਼ੁਲਮ ਵਿਰੁੱਧ ਜੂਝਣ ਦੀ ਜਜ਼ਬਾਤੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦਾ ਸਦੀਵੀ ਸਰੋਤ ਹੈ।
ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਿਛੋਕੜ: ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ
ਨੌਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ 19 ਜੂਨ 1665 ਨੂੰ ਬਿਲਾਸਪੁਰ (ਕਹਿਲੂਰ) ਦੀ ਰਾਣੀ ਚੰਪਾ ਪਾਸੋਂ ਜ਼ਮੀਨ ਖ਼ਰੀਦ ਕੇ 'ਚੱਕ ਨਾਨਕੀ' ਨਗਰ ਵਸਾਇਆ, ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ 'ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ' (ਅਨੰਦਾਂ ਦੀ ਨਗਰੀ) ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ। 1675 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੀ ਦਿੱਲੀ ਵਿਖੇ ਸ਼ਹਾਦਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਬਾਲ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਇੱਥੇ ਹੀ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਸੰਭਾਲੀ।
ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਅਤੇ ਮੁਗ਼ਲ ਹਮਲਿਆਂ ਤੋਂ ਨਗਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੁਆਲੇ ਪੰਜ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਿਲ੍ਹੇ ਉਸਾਰੇ:
- ਕਿਲ੍ਹਾ ਅਨੰਦਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ
- ਕਿਲ੍ਹਾ ਕੇਸਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ (ਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰ)
- ਕਿਲ੍ਹਾ ਲੋਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ
- ਕਿਲ੍ਹਾ ਹੋਲਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ
- ਕਿਲ੍ਹਾ ਤਾਰਾਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ
1699 ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਵਿਸਾਖੀ: ਖ਼ਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ
30 ਮਾਰਚ 1699 (1 ਵਿਸਾਖ 1756 ਬਿਕ੍ਰਮੀ) ਨੂੰ ਕੇਸਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਪਹਾੜੀ 'ਤੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਦੀਵਾਨ ਸਜਾਇਆ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 80,000 ਸੰਗਤ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਮਿਆਨ ਵਿੱਚੋਂ ਨੰਗੀ ਤਲਵਾਰ ਕੱਢ ਕੇ ਸੀਸ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ। ਵਾਰੀ-ਵਾਰੀ ਪੰਜ ਸੂਰਬੀਰਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸੀਸ ਭੇਟ ਕੀਤਾ:
- ਭਾਈ ਦਇਆ ਰਾਮ (ਲਾਹੌਰ, ਖੱਤਰੀ)
- ਭਾਈ ਧਰਮ ਦਾਸ (ਦਿੱਲੀ, ਜੱਟ)
- ਭਾਈ ਹਿੰਮਤ ਰਾਏ (ਜਗਨਨਾਥ ਪੁਰੀ, ਝੀਵਰ)
- ਭਾਈ ਮੋਹਕਮ ਚੰਦ (ਦੁਆਰਕਾ, ਛੀਂਬਾ)
- ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਚੰਦ (ਬਿਦਰ, ਨਾਈ)
ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸਰਬਲੋਹ ਦੇ ਬਾਟੇ ਵਿੱਚ ਸਤਲੁਜ ਦਾ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਜੀਤੋ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਪਾਏ ਪਤਾਸਿਆਂ ਨੂੰ ਦੋ-ਧਾਰੀ ਖੰਡੇ ਨਾਲ ਹਿਲਾ ਕੇ 'ਅੰਮ੍ਰਿਤ' ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ। ਪੰਜਾਂ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਾ ਕੇ 'ਪੰਜ ਪਿਆਰੇ' ਦਾ ਦਰਜਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਆਪ ਗੋਡੇ ਭਾਰ ਬੈਠ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਪਾਸੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੀ ਦਾਤ ਮੰਗੀ। ਇਸੇ ਲਈ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ (ਦੂਜੇ) ਨੇ ਉਚਾਰਿਆ:
"ਵਾਹੁ ਵਾਹੁ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਆਪੇ ਗੁਰ ਚੇਲਾ॥"
ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਸਿਆਸੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ
ਖ਼ਾਲਸਾ ਸਾਜਨਾ ਨੇ ਸਦੀਆਂ ਪੁਰਾਣੇ ਜਾਤ-ਪਾਤ ਦੇ ਕੋਹੜ, ਊਚ-ਨੀਚ ਅਤੇ ਅੰਧ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨੂੰ ਜੜ੍ਹੋਂ ਉਖਾੜ ਦਿੱਤਾ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਹਰ ਸਿੱਖ ਨੂੰ 'ਸਿੰਘ' (ਸ਼ੇਰ) ਅਤੇ ਹਰ ਬੀਬੀ ਨੂੰ 'ਕੌਰ' (ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ) ਦਾ ਉਪਨਾਮ ਦਿੱਤਾ। ਸਮੁੱਚੇ ਭੇਦ-ਭਾਵ ਮਿਟਾ ਕੇ ਇੱਕੋ ਬਾਟੇ ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਾ ਕੇ 'ਨਾਸ ਕੇਸ', 'ਕੁਲ ਨਾਸ', 'ਕਰਮ ਨਾਸ' ਅਤੇ 'ਧਰਮ ਨਾਸ' ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ।
ਇਤਿਹਾਸਕ ਸ਼ਸਤਰਾਂ ਦਾ ਭੰਡਾਰ
ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਕੇਸਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਉਹ ਅਨਮੋਲ ਸ਼ਸਤਰ ਸੰਭਾਲੇ ਹੋਏ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸਿੱਖ ਯੋਧਿਆਂ ਨੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਜੰਗਾਂ ਲੜੀਆਂ:
- ਪਵਿੱਤਰ ਖੰਡਾ: ਜਿਸ ਨਾਲ 1699 ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸੰਚਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
- ਨਾਗਣੀ ਬਰਛਾ: ਜਿਸ ਨਾਲ ਭਾਈ ਬਚਿੱਤਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸ਼ਰਾਬੀ ਹਾਥੀ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕੀਤਾ ਸੀ।
- ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਕਟਾਰ ਅਤੇ ਢਾਲ
- ਬੰਦੂਕ: ਜੋ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਪਹਾੜੀ ਜੰਗਾਂ ਦੌਰਾਨ ਵਰਤੀ।
ਹੋਲਾ ਮਹੱਲਾ
ਹਰ ਸਾਲ ਚੇਤ ਵਦੀ ਏਕਮ ਨੂੰ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ 'ਹੋਲਾ ਮਹੱਲਾ' ਦਾ ਕੌਮੀ ਤਿਉਹਾਰ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰੰਗਾਂ ਦੀ ਹੋਲੀ ਦੀ ਥਾਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਸਤਰ ਵਿੱਦਿਆ, ਘੋੜ-ਸਵਾਰੀ, ਗੱਤਕਾ ਅਤੇ ਜੰਗੀ ਮਸ਼ਕਾਂ ਕਰਨ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਅੱਜ ਵੀ ਨਿਹੰਗ ਸਿੰਘ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਪੂਰੀ ਸ਼ਾਨੋ-ਸ਼ੌਕਤ ਨਾਲ ਨਿਭਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਹਵਾਲੇ
- ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ (1843), ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰੰਥ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ।
- ਡਾ. ਸੁਖਦਿਆਲ ਸਿੰਘ (2000), ਖ਼ਾਲਸੇ ਦਾ ਜਨਮ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪਟਿਆਲਾ।
- ਜੇ. ਐਸ. ਗਰੇਵਾਲ (1990), The Sikhs of the Punjab, Cambridge University Press.