ਭੂਮਿਕਾ
ਕਾਮਾਗਾਟਾਮਾਰੂ ਸਾਕਾ (Komagata Maru Incident), ਜਿਸਨੂੰ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਜਹਾਜ਼ ਦਾ ਸਾਕਾ ਵੀ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, 1914 ਦੀ ਉਹ ਇਤਿਹਾਸਕ ਘਟਨਾ ਹੈ ਜਿਸਨੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਕਥਿਤ 'ਸਮਾਨ ਨਾਗਰਿਕਤਾ' ਦੇ ਝੂਠੇ ਦਾਅਵੇ ਦਾ ਪਰਦਾਫ਼ਾਸ਼ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਸਾਕਾ ਨਾ ਕੇਵਲ ਨਸਲਵਾਦ ਅਤੇ ਗ਼ੁਲਾਮੀ ਵਿਰੁੱਧ ਇੱਕ ਸ਼ਾਂਤੀਪੂਰਨ ਸਿਵਲ ਚੁਣੌਤੀ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਇਸਨੇ ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ ਦੀ ਚੰਗਿਆੜੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਬਲਦੀ ਲਾਟ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਜਿਸਨੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਮੁਕੰਮਲ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਮਾਰਗ ਪੱਧਰਾ ਕੀਤਾ।
ਕੈਨੇਡਾ ਦਾ ਨਸਲੀ ਵਿਤਕਰਾ ਅਤੇ 'ਨਿਰੰਤਰ ਯਾਤਰਾ ਕਾਨੂੰਨ'
20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਪੰਜਾਬੀ (ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਿੱਖ ਸਾਬਕਾ ਫ਼ੌਜੀ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨ) ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਕੋਲੰਬੀਆ (ਕੈਨੇਡਾ) ਜਾ ਕੇ ਵਸਣ ਲੱਗੇ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸਖ਼ਤ ਮਿਹਨਤ ਕਾਰਨ ਰੇਲਵੇ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਲੱਕੜ ਦੇ ਕਾਰਖ਼ਾਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਭਰਪੂਰ ਮੰਗ ਸੀ। ਪ੍ਰੰਤੂ ਗੋਰੇ ਨਸਲਵਾਦੀਆਂ ਨੇ 'White Canada Forever' ਦੇ ਨਾਅਰੇ ਹੇਠ ਏਸ਼ੀਆਈ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਆਮਦ ਰੋਕਣ ਲਈ ਸਰਕਾਰ 'ਤੇ ਦਬਾਅ ਪਾਇਆ:
- 1908 ਵਿੱਚ ਕੈਨੇਡਾ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇੱਕ ਬੇਹੱਦ ਚਲਾਕੀ ਭਰਿਆ ਕਾਲਾ ਕਾਨੂੰਨ ਪਾਸ ਕੀਤਾ ਜਿਸਨੂੰ Continuous Journey Regulation (ਨਿਰੰਤਰ ਯਾਤਰਾ ਕਾਨੂੰਨ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਾਨੂੰਨ ਮੁਤਾਬਕ ਕੋਈ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਕੈਨੇਡਾ ਤਾਂ ਹੀ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਸਕਦਾ ਸੀ ਜੇਕਰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਮੂਲ ਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਬੰਦਰਗਾਹ 'ਤੇ ਰੁਕੇ ਸਿੱਧਾ ਕੈਨੇਡਾ ਪਹੁੰਚੇ।
- ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਕੈਨੇਡਾ ਲਈ ਕੋਈ ਵੀ ਸਿੱਧਾ ਸਮੁੰਦਰੀ ਜਹਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਚੱਲਦਾ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਕਾਨੂੰਨ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਭਾਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਘੜਿਆ ਗਿਆ ਇੱਕ ਨਸਲੀ ਹਥਿਆਰ ਸੀ। ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਹਰ ਭਾਰਤੀ ਲਈ ਕੈਨੇਡਾ ਪਹੁੰਚਣ ਵੇਲੇ 200 ਡਾਲਰ ਨਕਦ ਰੱਖਣ ਦੀ ਸ਼ਰਤ ਵੀ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।
ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਜਹਾਜ਼ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ
ਸਰਹਾਲੀ (ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ) ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਅਤੇ ਮਲਾਇਆ ਵਿੱਚ ਕਾਮਯਾਬ ਕਾਰੋਬਾਰੀ ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਸ ਨਸਲੀ ਕਾਨੂੰਨ ਨੂੰ ਕਾਨੂੰਨੀ ਅਤੇ ਅਮਲੀ ਚੁਣੌਤੀ ਦੇਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ:
- ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਜਪਾਨੀ ਕੰਪਨੀ ਪਾਸੋਂ 24 ਮਾਰਚ 1914 ਨੂੰ ਕੋਲੇ ਢੋਣ ਵਾਲਾ ਭਾਫ਼ ਵਾਲਾ ਜਹਾਜ਼ ਕਾਮਾਗਾਟਾਮਾਰੂ ਛੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੇ ਪਟੇ 'ਤੇ ਕਿਰਾਏ 'ਤੇ ਲਿਆ।
- ਸਿੱਖ ਮਰਯਾਦਾ ਅਨੁਸਾਰ ਜਹਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਨਾਮ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਜਹਾਜ਼ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ।
- ਜਹਾਜ਼ 4 ਅਪ੍ਰੈਲ 1914 ਨੂੰ ਹਾਂਗਕਾਂਗ ਤੋਂ ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ। ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ੰਘਾਈ, ਮੋਜੀ ਅਤੇ ਯੋਕੋਹਾਮਾ ਤੋਂ ਹੋਰ ਮੁਸਾਫ਼ਰ ਸਵਾਰ ਹੋਏ। ਕੁੱਲ 376 ਮੁਸਾਫ਼ਰਾਂ ਵਿੱਚ 340 ਸਿੱਖ, 24 ਮੁਸਲਮਾਨ ਅਤੇ 12 ਹਿੰਦੂ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।
ਵੈਨਕੂਵਰ ਬੰਦਰਗਾਹ 'ਤੇ ਦੋ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੀ ਘੇਰਾਬੰਦੀ
23 ਮਈ 1914 ਨੂੰ ਕਾਮਾਗਾਟਾਮਾਰੂ ਵੈਨਕੂਵਰ ਦੀ ਬੰਦਰਗਾਹ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਪ੍ਰੰਤੂ ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਇਮੀਗ੍ਰੇਸ਼ਨ ਅਫ਼ਸਰਾਂ (ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਬਦਨਾਮ ਨਸਲਵਾਦੀ ਮੈਲਕਮ ਰੀਡ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ) ਨੇ ਮੁਸਾਫ਼ਰਾਂ ਨੂੰ ਜਹਾਜ਼ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਉਤਰਨ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਨਾ ਦਿੱਤੀ:
- ਜਹਾਜ਼ ਨੂੰ ਬੰਦਰਗਾਹ ਤੋਂ ਦੂਰ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਲੰਗਰ ਸੁੱਟ ਕੇ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ।
- ਮੁਸਾਫ਼ਰਾਂ ਨੂੰ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਦੀਆਂ ਵਸਤਾਂ, ਤਾਜ਼ਾ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਦਵਾਈਆਂ ਤੱਕ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਉਣ 'ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਜਹਾਜ਼ 'ਤੇ ਸਵਾਰ ਮਾਸੂਮ ਬੱਚੇ ਅਤੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਪਿਆਸ ਅਤੇ ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਤੜਫਣ ਲੱਗੇ।
- ਕੈਨੇਡਾ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਦੇਸ਼-ਭਗਤ ਭਾਰਤੀਆਂ ਨੇ ਭਾਈ ਭਾਗ ਸਿੰਘ, ਹੁਸੈਨ ਰਹੀਮ ਅਤੇ ਸੋਹਣ ਲਾਲ ਪਾਠਕ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਸ਼ੋਰ ਕਮੇਟੀ (Shore Committee) ਬਣਾਈ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ 22,000 ਡਾਲਰ ਇਕੱਠੇ ਕਰਕੇ ਜਹਾਜ਼ ਦਾ ਕਿਰਾਇਆ ਚੁਕਾਇਆ ਅਤੇ ਮੁਸਾਫ਼ਰਾਂ ਲਈ ਕਾਨੂੰਨੀ ਲੜਾਈ ਲੜੀ।
- ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਅਦਾਲਤ ਨੇ ਨਸਲੀ ਦਬਾਅ ਹੇਠ ਮੁਸਾਫ਼ਰਾਂ ਦੀ ਰਿੱਟ ਖ਼ਾਰਜ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਜਦੋਂ ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਜਹਾਜ਼ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਭੁੱਖੇ-ਭਾਣੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਜਹਾਜ਼ 'ਤੇ ਪਏ ਕੋਲੇ ਦੇ ਢੇਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਲੇ ਦੇ ਵੱਟੇ ਮਾਰ ਕੇ ਪੁਲਿਸ ਨੂੰ ਭਜਾ ਦਿੱਤਾ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕੈਨੇਡਾ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜੰਗੀ ਬੇੜੇ HMCS Rainbow ਨੂੰ ਜਹਾਜ਼ ਵੱਲ ਤੋਪਾਂ ਸੇਧ ਕੇ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਵਾਪਸੀ ਅਤੇ ਬਜਬਜ ਘਾਟ ਦਾ ਖ਼ੂਨੀ ਸਾਕਾ
ਦੋ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੇ ਅਣਮਨੁੱਖੀ ਤਸ਼ੱਦਦ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, 23 ਜੁਲਾਈ 1914 ਨੂੰ ਜਹਾਜ਼ ਨੂੰ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਪਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ:
- ਇਸੇ ਦੌਰਾਨ ਪਹਿਲਾ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਖ਼ੁਫ਼ੀਆ ਏਜੰਸੀਆਂ ਨੇ ਝੂਠਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੀਤਾ ਕਿ ਜਹਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਸਵਾਰ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਗ਼ਦਰੀ ਬਾਗ਼ੀ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਕੋਲ ਹਥਿਆਰ ਹਨ।
- ਜਹਾਜ਼ ਨੂੰ ਹਾਂਗਕਾਂਗ ਜਾਂ ਸਿੰਗਾਪੁਰ ਉਤਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਅਤੇ 29 ਸਤੰਬਰ 1914 ਨੂੰ ਜਹਾਜ਼ ਕਲਕੱਤੇ ਨੇੜੇ ਬਜਬਜ ਘਾਟ (Budge Budge Ghat) ਪਹੁੰਚਿਆ।
- ਜਿਉਂ ਹੀ ਨਿਹੱਥੇ ਮੁਸਾਫ਼ਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਛਤਰ-ਛਾਇਆ ਹੇਠ ਕੀਰਤਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲੇ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਫ਼ੌਜ ਅਤੇ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਘੇਰਾ ਪਾ ਕੇ ਉਹਨਾਂ 'ਤੇ ਅੰਨ੍ਹੇਵਾਹ ਗੋਲੀਆਂ ਚਲਾ ਦਿੱਤੀਆਂ।
- ਇਸ ਖ਼ੂਨੀ ਸਾਕੇ ਵਿੱਚ ਮੌਕੇ 'ਤੇ ਹੀ 20 ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੇਸ਼-ਭਗਤ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ, ਦਰਜਨਾਂ ਗੰਭੀਰ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋਏ ਅਤੇ 200 ਤੋਂ ਵੱਧ ਮੁਸਾਫ਼ਰਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰਕੇ ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਡੱਕ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਆਪਣੇ ਕੁਝ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਸਰੂਪ ਸਤਿਕਾਰ ਸਹਿਤ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਬਚ ਨਿਕਲਣ ਵਿੱਚ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋਏ ਅਤੇ ਕਈ ਸਾਲ ਗੁਪਤਵਾਸ ਰਹੇ।
ਇਤਿਹਾਸਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਤੇ ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ
ਕਾਮਾਗਾਟਾਮਾਰੂ ਸਾਕੇ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵ ਭਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਭਾਰਤੀਆਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਖੋਲ੍ਹ ਦਿੱਤੀਆਂ:
- ਇਸਨੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਗ਼ੁਲਾਮ ਕੌਮ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਇੱਜ਼ਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
- ਇਸ ਘਟਨਾ ਨੇ ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਨੂੰ ਅਥਾਹ ਬਲ ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ। ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸਰਾਭਾ, ਬਾਬਾ ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ ਭਕਨਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਗ਼ਦਰੀ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਸੰਘਰਸ਼ ਹਿੱਤ ਭਾਰਤ ਵੱਲ ਕੂਚ ਕਰ ਗਏ।
- ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ ਅਤੇ ਹੋਰ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮੀਆਂ ਨੇ ਇਸ ਸਾਕੇ ਦੀ ਸਖ਼ਤ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦਿਆਂ ਇਸਨੂੰ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਜ਼ੁਲਮ ਦਾ ਸਿਖ਼ਰ ਐਲਾਨਿਆ।
ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੁਆਫ਼ੀ (2016)
ਲਗਭਗ ਇੱਕ ਸਦੀ ਤੱਕ ਕੈਨੇਡਾ ਦੇ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੇ ਇਸ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਨਿਆਂ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਨਿਰੰਤਰ ਮੁਹਿੰਮ ਚਲਾਈ:
- 23 ਮਈ 2008 ਨੂੰ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਕੋਲੰਬੀਆ ਦੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਨੇ ਇਸ ਘਟਨਾ ਲਈ ਮੁਆਫ਼ੀ ਮੰਗੀ।
- 18 ਮਈ 2016 ਨੂੰ ਕੈਨੇਡਾ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਜਸਟਿਨ ਟਰੂਡੋ ਨੇ ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ (ਹਾਊਸ ਆਫ਼ ਕਾਮਨਜ਼) ਵਿੱਚ ਕਾਮਾਗਾਟਾਮਾਰੂ ਸਾਕੇ ਲਈ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਅਤੇ ਸਮੂਹ ਪੀੜਤਾਂ ਪਾਸੋਂ ਰਸਮੀ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਮੁਆਫ਼ੀ ਮੰਗੀ।
- ਵੈਨਕੂਵਰ ਦੇ ਕੋਲ ਹਾਰਬਰ (Coal Harbour) ਵਿਖੇ ਕਾਮਾਗਾਟਾਮਾਰੂ ਯਾਦਗਾਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ ਕੈਨੇਡਾ ਪੋਸਟ ਵੱਲੋਂ ਇਸਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਡਾਕ ਟਿਕਟ ਵੀ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ।
ਹਵਾਲੇ
- ਹਿਊ ਜੌਹਨਸਟਨ (2014), The Voyage of the Komagata Maru: The Sikh Challenge to Canada's Colour Bar, UBC Press.
- ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ (1928), Voyage of Baba Gurdit Singh (Guru Nanak Jahaz), Calcutta.
- ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ ਜੋਸ਼ (1977), Tragedy of Komagata Maru, People's Publishing House, New Delhi.
- ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘ (1989), The Komagata Maru Incident: A Historical Overview, Patiala: Punjabi University.