ਭੂਮਿਕਾ
ਪਰਾਂਦਾ (ਜਾਂ ਪਰਾਂਦੀ) ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਰੂਪ-ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਦਾ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਨਮੋਹਕ ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਅੰਗ ਹੈ। ਪੰਜਾਬਣ ਮੁਟਿਆਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਆਪਣੇ ਲੰਮੇ ਕਾਲੇ ਕੇਸਾਂ ਦੀ ਗੁੱਤ ਦੇ ਅਖ਼ੀਰ ਵਿੱਚ ਗੁੰਦਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗਾ ਪਰਾਂਦਾ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਵਾਲਾਂ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਅਤੇ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤੀ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਜਦੋਂ ਮੁਟਿਆਰ ਤੁਰਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਗਿੱਧੇ ਦੇ ਪਿੜ ਵਿੱਚ ਗੇੜਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਲੱਕ ਨਾਲ ਛੂਹਦਾ ਪਰਾਂਦਾ ਉਸਦੀ ਨਜ਼ਾਕਤ ਨੂੰ ਚਾਰ ਚੰਨ ਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਤੇ ਲੋਕਧਾਰਾਈ ਪਿਛੋਕੜ
- ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ-ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਪਰਾਂਦਾ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਸੁਹਜ, ਪ੍ਰੇਮ ਅਤੇ ਖਿੱਚ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕਗੀਤਾਂ, ਮਾਹੀਏ, ਟੱਪਿਆਂ ਅਤੇ ਬੋਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪਰਾਂਦੇ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਅਣਗਿਣਤ ਵਾਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ:
- "ਤੇਰੀ ਲੰਮੀ ਗੁੱਤ ਦਾ ਪਰਾਂਦਾ, ਨੀ ਪਿੱਠ 'ਤੇ ਹੁਲਾਰੇ ਖਾਂਦਾ..."
- "ਕਾਲੀ ਤੇਰੀ ਗੁੱਤ ਤੇ ਪਰਾਂਦਾ ਤੇਰਾ ਲਾਲ ਨੀ, ਰੂਪ ਦੀਏ ਰਾਣੀਏ ਪਰਾਂਦੇ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਨੀ..."
- ਪੁਰਾਤਨ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਮੁਟਿਆਰਾਂ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਹੱਥੀਂ ਚਰਖ਼ੇ 'ਤੇ ਕੱਤੇ ਧਾਗੇ ਅਤੇ ਰੇਸ਼ਮ ਨੂੰ ਰੰਗ ਕੇ ਆਪਣੇ ਦਾਜ ਅਤੇ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਲਈ ਪਰਾਂਦੇ ਤਿਆਰ ਕਰਦੀਆਂ ਸਨ।
- ਤੀਆਂ ਦੇ ਤਿਉਹਾਰ ਅਤੇ ਵਿਆਹਾਂ ਸਮੇਂ ਮੁਟਿਆਰਾਂ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਪਰਾਂਦਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਅਤੇ ਰੰਗਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਕਰਦੀਆਂ ਸਨ।
ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਵਿਧੀ ਅਤੇ ਬਣਤਰ
ਪਰਾਂਦੇ ਦੀ ਬਣਤਰ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਤਿੰਨ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ:
- ਉੱਪਰਲਾ ਹਿੱਸਾ (ਲੜੀਆਂ): ਇਹ ਤਿੰਨ ਲੰਮੇ ਰੇਸ਼ਮੀ ਧਾਗਿਆਂ ਦੇ ਗੁੱਛੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਾਲਾਂ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਲੜਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਗੁੱਤ ਗੁੰਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
- ਵਿਚਕਾਰਲਾ ਹਿੱਸਾ (ਗੰਢ ਤੇ ਮੋਤੀ): ਜਿੱਥੇ ਵਾਲ ਖ਼ਤਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਪਰਾਂਦੇ ਦੀਆਂ ਲੜਾਂ ਨੂੰ ਕਸੀਦਾਕਾਰੀ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਕੱਪੜੇ, ਮੋਤੀਆਂ ਜਾਂ ਪਿੱਤਲ ਦੇ ਛੱਲਿਆਂ ਨਾਲ ਮਜ਼ਬੂਤ ਗੰਢ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
- ਹੇਠਲਾ ਹਿੱਸਾ (ਫੁੰਮਣ ਜਾਂ ਘੁੰਗਰੂ): ਪਰਾਂਦੇ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਹਿੱਸਾ ਇਸਦੇ ਹੇਠਲੇ ਫੁੰਮਣ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਰੇਸ਼ਮੀ ਗੁੱਛੇ, ਜ਼ਰੀ ਦੇ ਕੰਮ ਵਾਲੇ ਗੋਲੇ, ਛੋਟੇ ਘੁੰਗਰੂ ਜਾਂ ਕੌਡੀਆਂ ਲਟਕਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਹਿੱਲਣ 'ਤੇ ਸੰਗੀਤਮਈ ਆਵਾਜ਼ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਿਸਮਾਂ
- ਘੁੰਗਰੂਆਂ ਵਾਲਾ ਪਰਾਂਦਾ: ਇਸਦੇ ਹੇਠਾਂ ਛੋਟੇ ਪਿੱਤਲ ਦੇ ਘੁੰਗਰੂ ਲੱਗੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਗਿੱਧੇ ਵਿੱਚ ਨੱਚਣ ਸਮੇਂ ਛਣਕਦੇ ਹਨ।
- ਲੱਛੇਦਾਰ/ਫੁੰਮਣ ਪਰਾਂਦਾ: ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੇ ਰੇਸ਼ਮੀ ਧਾਗਿਆਂ ਦੇ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਗੋਲ ਫੁੰਮਣਾਂ ਵਾਲਾ ਰਵਾਇਤੀ ਪਰਾਂਦਾ।
- ਕੌਡੀਆਂ ਵਾਲਾ ਪਰਾਂਦਾ: ਪੁਰਾਤਨ ਲੋਕਧਾਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਕੌਡੀਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ੁਭ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਬੁਰੀ ਨਜ਼ਰ ਤੋਂ ਬਚਾਅ ਲਈ ਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।
- ਮੋਤੀਆਂ ਵਾਲਾ ਸ਼ਾਹੀ ਪਰਾਂਦਾ: ਪਟਿਆਲਾ ਸ਼ੈਲੀ ਦਾ ਪਰਾਂਦਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੁਨਹਿਰੀ ਜ਼ਰੀ ਅਤੇ ਨਕਲੀ ਮੋਤੀਆਂ ਦੀ ਭਾਰੀ ਵਰਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਮੌਜੂਦਾ ਸਥਿਤੀ
ਅੱਜ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪਰਾਂਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਮੇਲਿਆਂ, ਫ਼ੈਸ਼ਨ ਸ਼ੋਅਜ਼ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵ ਭਰ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿੱਚ ਬੇਹੱਦ ਹਰਮਨਪਿਆਰਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕੈਨੇਡਾ, ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਆਹਾਂ ਅਤੇ ਭੰਗੜਾ-ਗਿੱਧਾ ਟੀਮਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪਰਾਂਦੇ ਦੀ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਹਵਾਲੇ
- ਡਾ. ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੰਘ (2007), ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕਧਾਰਾ ਦੇ ਪਰਿਪੇਖ, ਚੇਤਨਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਲੁਧਿਆਣਾ।
- ਡਾ. ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ (1990), ਲੋਕ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਆਰਸੀ ਪਬਲਿਸ਼ਰਜ਼, ਦਿੱਲੀ।
- ਭੁਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਖਹਿਰਾ (2002), ਲੋਕਧਾਰਾ ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ, ਪੈਪਸੂ ਬੁੱਕ ਡਿਪੋ, ਪਟਿਆਲਾ.