ਭੂਮਿਕਾ
ਫੂਲਕੀਆਂ ਮਿਸਲ (Phulkian Misl) 18ਵੀਂ ਅਤੇ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਮਾਲਵਾ ਖੇਤਰ ਦੀ ਸਰਵਉੱਚ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸ਼ਕਤੀ ਸੀ। ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ (ਸਿਸ-ਸਤਲੁਜ ਖੇਤਰ) ਸਥਿਤ ਇਹ ਮਿਸਲ ਦਲ ਖ਼ਾਲਸਾ ਦੀਆਂ ਮਾਝੇ ਦੀਆਂ ਮਿਸਲਾਂ ਨਾਲੋਂ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਅਤੇ ਕੂਟਨੀਤਕ ਸ਼ੈਲੀ ਕਾਰਨ ਵੱਖਰੀ ਪਛਾਣ ਰੱਖਦੀ ਸੀ। ਇਸ ਮਿਸਲ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸ਼ਾਖ਼ਾਵਾਂ—ਪਟਿਆਲਾ, ਨਾਭਾ ਅਤੇ ਜੀਂਦ—ਨੇ ਮਾਲਵੇ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਉੱਤੇ ਦੋ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮਾਂ ਰਾਜ ਕੀਤਾ।
ਚੌਧਰੀ ਫੂਲ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਜੜ੍ਹਾਂ
ਇਸ ਮਿਸਲ ਦਾ ਨਾਮ ਸਿੱਧੂ ਬਰਾੜ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਮੁਖੀ ਚੌਧਰੀ ਫੂਲ (ਮੌਤ 1652 ਈ.) ਦੇ ਨਾਮ 'ਤੇ ਪਿਆ:
- ਚੌਧਰੀ ਫੂਲ ਦੇ ਬਚਪਨ ਬਾਰੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਘਟਨਾ ਦਰਜ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਛੇਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਮਾਲਵਾ ਫੇਰੀ 'ਤੇ ਆਏ ਸਨ, ਤਾਂ ਬਾਲਕ ਫੂਲ ਨੇ ਭੁੱਖੇ ਹੋਣ ਦਾ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦਿਆਂ ਆਪਣਾ ਪੇਟ ਵਜਾਇਆ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਵਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਇਸ ਬਾਲਕ ਦੇ ਘੋੜੇ ਜਮਨਾ ਤੱਕ ਪਾਣੀ ਪੀਣਗੇ ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਕੁਲ ਦੇ ਲੰਗਰ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਭੁੱਖਿਆਂ ਨੂੰ ਰਜਾਉਣਗੇ।
- ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸੱਤਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਵੀ ਇਸ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਅਸੀਸ ਬਖ਼ਸ਼ੀ।
- ਚੌਧਰੀ ਫੂਲ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਤਿਲੋਕਾ (ਨਾਭਾ ਅਤੇ ਜੀਂਦ ਦਾ ਪੁਰਖਾ) ਅਤੇ ਰਾਮਾ (ਪਟਿਆਲਾ ਦਾ ਪੁਰਖਾ) ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹੋਏ।
ਬਾਬਾ ਆਲਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਪਟਿਆਲਾ ਰਾਜ ਦੀ ਨੀਂਹ
ਫੂਲਕੀਆਂ ਮਿਸਲ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਤਿਕਾਰਤ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਰਾਜ ਵਜੋਂ ਉਸਾਰਨ ਦਾ ਸਮੁੱਚਾ ਸਿਹਰਾ ਰਾਮਾ ਜੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਬਾਬਾ ਆਲਾ ਸਿੰਘ (1691–1765) ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ:
- ਬਰਨਾਲੇ ਤੋਂ ਪਟਿਆਲਾ: ਬਾਬਾ ਆਲਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਕੇਂਦਰ ਬਰਨਾਲਾ ਬਣਾਇਆ। 1753 ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪਟਿਆਲੇ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਚੁਣਿਆ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਇੱਕ ਕੱਚੀ ਗੜ੍ਹੀ ਬਣਾਈ। 1763 ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਕਿਲ੍ਹਾ ਮੁਬਾਰਕ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ, ਜੋ ਪਟਿਆਲਾ ਰਿਆਸਤ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਦਫ਼ਤਰ ਅਤੇ ਕਿਲ੍ਹਾ ਬਣਿਆ।
- ਕੂਟਨੀਤਕ ਪ੍ਰਤਿਭਾ: ਬਾਬਾ ਆਲਾ ਸਿੰਘ ਸਿਰਫ਼ ਜੰਗੀ ਜਰਨੈਲ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਬੇਮਿਸਾਲ ਕੂਟਨੀਤਕ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ ਨੇ ਪੰਜਾਬ 'ਤੇ ਹਮਲੇ ਕਰਕੇ ਤਬਾਹੀ ਮਚਾਈ, ਤਾਂ ਬਾਬਾ ਆਲਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੀ ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਕਤਲੇਆਮ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਅਬਦਾਲੀ ਨਾਲ ਸਮਝੌਤਾ ਕਰਕੇ ਨਜ਼ਰਾਨੇ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ 'ਰਾਜਾ' ਦਾ ਖ਼ਿਤਾਬ ਅਤੇ ਨਗਾਰਾ-ਨਿਸ਼ਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।
- ਸਰਹਿੰਦ ਦੀ ਫ਼ਤਹਿ (1764): ਜਦੋਂ ਦਲ ਖ਼ਾਲਸਾ ਨੇ ਜ਼ਾਲਮ ਮੁਗ਼ਲ ਫ਼ੌਜਦਾਰ ਜ਼ੈਨ ਖ਼ਾਨ ਨੂੰ ਸੋਧ ਕੇ ਸਰਹਿੰਦ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਤਹਿਸ-ਨਹਿਸ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਬਾਬਾ ਆਲਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਰਹਿੰਦ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਖ਼ਰੀਦ ਕੇ ਆਪਣੀ ਰਿਆਸਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਂਤੀ ਕਾਇਮ ਕੀਤੀ।
ਨਾਭਾ ਅਤੇ ਜੀਂਦ ਰਿਆਸਤਾਂ ਦਾ ਉਭਾਰ
ਤਿਲੋਕਾ ਜੀ ਦੀ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਵਿੱਚੋਂ ਦੋ ਹੋਰ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਸਿੱਖ ਰਿਆਸਤਾਂ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆਈਆਂ:
- ਜੀਂਦ ਰਿਆਸਤ: ਤਿਲੋਕਾ ਜੀ ਦੇ ਪੋਤੇ ਰਾਜਾ ਗਜਪਤ ਸਿੰਘ ਨੇ 1763 ਵਿੱਚ ਜੀਂਦ ਅਤੇ ਸਫ਼ੀਦੋਂ ਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕੀਤਾ। ਗਜਪਤ ਸਿੰਘ ਨੇ 1772 ਵਿੱਚ ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਸ਼ਾਹ ਆਲਮ ਦੂਜੇ ਪਾਸੋਂ ਰਾਜੇ ਦਾ ਖ਼ਿਤਾਬ ਲਿਆ। ਜ਼ਿਕਰਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ੇਰੇ-ਪੰਜਾਬ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮਾਤਾ ਰਾਜ ਕੌਰ (ਮਾਈ ਮਲਵੈਣ) ਰਾਜਾ ਗਜਪਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਹੀ ਸਪੁੱਤਰੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਫੂਲਕੀਆਂ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਨਾਨਕਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਜੁੜਿਆ।
- ਨਾਭਾ ਰਿਆਸਤ: ਤਿਲੋਕਾ ਜੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪੋਤੇ ਰਾਜਾ ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਨਾਭਾ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸੁਤੰਤਰ ਰਿਆਸਤ ਵਜੋਂ ਸੰਗਠਿਤ ਕੀਤਾ। ਨਾਭਾ ਰਿਆਸਤ ਆਪਣੇ ਉੱਚ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਮਿਆਰਾਂ ਅਤੇ ਵਿੱਦਿਅਕ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਲਈ ਜਾਣੀ ਗਈ।
ਬੀਬੀ ਸਾਹਿਬ ਕੌਰ — ਅਦੁੱਤੀ ਸਿੱਖ ਜਰਨੈਲ
ਪਟਿਆਲਾ ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਅਮਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਭੈਣ ਬੀਬੀ ਸਾਹਿਬ ਕੌਰ ਦਾ ਨਾਮ ਸੁਨਹਿਰੀ ਅੱਖਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹੈ:
- ਜਦੋਂ ਮਰਾਠਾ ਜਰਨੈਲ ਲਖਵਾ ਦਾਦਾ ਨੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਨਾਲ ਪਟਿਆਲੇ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਬੀਬੀ ਸਾਹਿਬ ਕੌਰ ਨੇ ਖ਼ੁਦ ਘੋੜੇ 'ਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋ ਕੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਤਲਵਾਰ ਫੜ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਮਰਾਠਿਆਂ ਨੂੰ ਕਰਾਰੀ ਹਾਰ ਦੇ ਕੇ ਪਿੱਛੇ ਹਟਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ।
- ਉਹ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਦੁਰਲੱਭ ਮਹਿਲਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਅਤੇ ਜੰਗੀ ਕਮਾਂਡਰ ਸੀ ਜਿਸਨੇ ਮਾਲਵੇ ਦੀ ਪ੍ਰਭੂਸੱਤਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ।
ਦਲ ਖ਼ਾਲਸਾ ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ
ਫੂਲਕੀਆਂ ਮਿਸਲ ਦੇ ਦਲ ਖ਼ਾਲਸਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਕਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਅਤੇ ਕਦੇ ਖਿੱਚੋਤਾਣ ਵਾਲੇ ਰਹੇ:
- ਅਫ਼ਗਾਨ ਹਮਲਾਵਰ ਅਬਦਾਲੀ ਕੋਲੋਂ ਖ਼ਿਤਾਬ ਲੈਣ ਕਾਰਨ ਮਾਝੇ ਦੇ ਖ਼ਾਲਸਾ ਆਗੂ (ਜਿਵੇਂ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ) ਕਦੇ-ਕਦੇ ਬਾਬਾ ਆਲਾ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਨਾਰਾਜ਼ ਵੀ ਹੋਏ, ਪ੍ਰੰਤੂ ਆਲਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪੰਥਕ ਇਕਜੁੱਟਤਾ ਬਣਾਈ ਰੱਖੀ ਅਤੇ ਸਰਹਿੰਦ ਮੁਹਿੰਮ ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਸਾਥ ਦਿੱਤਾ।
- 1806-1808 ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਤਲੁਜ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਮਾਲਵੇ 'ਤੇ ਆਪਣਾ ਸਿੱਕਾ ਜਮਾਉਣਾ ਚਾਹਿਆ, ਤਾਂ ਫੂਲਕੀਆਂ ਰਿਆਸਤਾਂ ਨੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਮੰਗ ਲਈ। 1809 ਦੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸੰਧੀ ਰਾਹੀਂ ਸਤਲੁਜ ਨੂੰ ਹੱਦ ਮੰਨ ਲਿਆ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਫੂਲਕੀਆਂ ਰਿਆਸਤਾਂ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਤੋਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੋ ਗਈਆਂ।
ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਅਤੇ ਇਮਾਰਤੀ ਵਿਰਾਸਤ
- ਕਿਲ੍ਹਾ ਮੁਬਾਰਕ ਪਟਿਆਲਾ: ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਕਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ, ਜਿਸਦੇ ਅੰਦਰ ਸ਼ੀਸ਼ ਮਹਿਲ, ਦਰਬਾਰ ਹਾਲ ਅਤੇ ਅਸਲ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦਾ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਮੌਜੂਦ ਹੈ।
- ਧਾਰਮਿਕ ਅਸਥਾਨ: ਫੂਲਕੀਆਂ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਨੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਦੂਖਨਿਵਾਰਨ ਸਾਹਿਬ, ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬਹਾਦਰਗੜ੍ਹ (ਪਟਿਆਲਾ) ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਨੇਕਾਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਸਥਾਨਾਂ ਲਈ ਵੱਡੀਆਂ ਜਗੀਰਾਂ ਲਗਾਈਆਂ।
- 1948 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਉਪਰੰਤ ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਯਾਦਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅਹਿਮ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦਿਆਂ ਪੈਪਸੂ (Patiala and East Punjab States Union) ਦੇ ਗਠਨ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਰਾਜ ਭਾਰਤੀ ਸੰਘ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤਾ।
ਹਵਾਲੇ
- ਲੇਪਲ ਗ੍ਰਿਫ਼ਿਨ (1870), The Rajas of the Punjab, Lahore: Punjab Printing Company.
- ਡਾ. ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ (1954), Ahmad Shah Durrani: Father of Modern Afghanistan, Asia Publishing House.
- ਪ੍ਰੋ. ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ (1981), Maharaja Ala Singh of Patiala and His Times, Guru Nanak Dev University.
- ਹਰੀ ਰਾਮ ਗੁਪਤਾ (1978), History of the Sikhs: The Sikh Commonwealth (Vol. IV), Munshiram Manoharlal.