ਭੂਮਿਕਾ
ਖੀਰ ਅਤੇ ਮਾਲਪੂੜੇ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕਧਾਰਾ, ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਅਤੇ ਮਾਨਸੂਨ ਦੀ ਰੁੱਤ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਮਿੱਠੀ ਅਤੇ ਮਨਭਾਉਂਦੀ ਪਛਾਣ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਹਾੜ੍ਹ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਾਉਣ ਦਾ ਮਹੀਨਾ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਕਾਲੀਆਂ ਘਟਾਵਾਂ ਛਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਮੀਂਹ ਦੀਆਂ ਫੁਹਾਰਾਂ ਪੈਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਘਰ-ਘਰ ਦੇ ਚੁੱਲ੍ਹਿਆਂ 'ਤੇ ਖੀਰ ਰਿੱਝਣ ਲੱਗਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕੜਾਹੀਆਂ ਵਿੱਚ ਦੇਸੀ ਘਿਓ ਦੇ ਮਾਲਪੂੜੇ ਤਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਸਾਉਣ ਮਹੀਨੇ ਖੀਰ ਖਾਣਾ ਇੰਨਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਲੋਕ ਅਖਾਣ ਬਣ ਗਿਆ: "ਸਾਉਣ ਖੀਰ ਨਾ ਖਾਧੀਆ, ਤਾਂ ਕਿਉਂ ਜੰਮਿਓਂ ਅਪਰਾਧੀਆ!"
ਖੀਰ ਦੀ ਪੁਰਾਤਨਤਾ ਅਤੇ ਰਵਾਇਤੀ ਵਿਧੀ
- ਖੀਰ ਭਾਰਤੀ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਮਠਿਆਈਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਵੈਦਿਕ ਕਾਲ ਤੋਂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
- ਪੰਜਾਬੀ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਖੀਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਮੱਝ ਦੇ ਸ਼ੁੱਧ ਸੰਘਣੇ ਦੁੱਧ ਨੂੰ ਚੁੱਲ੍ਹੇ 'ਤੇ ਕਾੜ੍ਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਦੁੱਧ ਉੱਬਲ-ਉੱਬਲ ਕੇ ਅੱਧਾ ਰਹਿ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਇਸ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਖ਼ੁਸ਼ਬੂਦਾਰ ਬਾਸਮਤੀ ਚੌਲਾਂ ਦੀ ਮੁੱਠ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
- ਹਰੀ ਇਲਾਇਚੀ ਦੇ ਦਾਣੇ, ਕੇਸਰ, ਬਦਾਮ ਅਤੇ ਪਿਸਤੇ ਦੀ ਕਤਰਨ ਪਾ ਕੇ ਇਸਨੂੰ ਇੰਨਾ ਰਿੰਨ੍ਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਚੌਲ ਅਤੇ ਦੁੱਧ ਇੱਕ-ਮਿਕ (ਰਲ-ਮਿਲ) ਹੋ ਜਾਣ।
- ਇਸਨੂੰ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਕੂੰਡਿਆਂ ਵਿੱਚ ਠੰਢਾ ਕਰਕੇ ਖਾਧਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਸੌਂਧੀ ਖ਼ੁਸ਼ਬੂ ਖੀਰ ਦੇ ਸੁਆਦ ਨੂੰ ਚਾਰ ਚੰਨ ਲਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਮਾਲਪੂੜੇ (ਪੂੜੇ) ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਹੁਨਰ
- ਮਾਲਪੂੜੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨਤਮ ਪੈਨਕੇਕ (Pancakes) ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਇਹ ਆਟੇ ਜਾਂ ਮੈਦੇ ਨੂੰ ਗੁੜ ਦੇ ਪਾਣੀ ਜਾਂ ਦੁੱਧ ਵਿੱਚ ਘੋਲ ਕੇ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
- ਘੋਲ ਵਿੱਚ ਸੁਗੰਧ ਲਈ ਹਰੀ ਸੌਂਫ਼ ਅਤੇ ਪੀਸੀ ਹੋਈ ਇਲਾਇਚੀ ਮਿਲਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
- ਤਵੇ ਜਾਂ ਚੌੜੀ ਕੜਾਹੀ ਵਿੱਚ ਦੇਸੀ ਘਿਓ ਗਰਮ ਕਰਕੇ ਇਸ ਘੋਲ ਨੂੰ ਕੜਛੀ ਨਾਲ ਗੋਲ ਫੈਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੋਵਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਸੁਨਹਿਰੀ-ਲਾਲ ਹੋਣ ਤੱਕ ਤਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
- ਗਰਮਾ-ਗਰਮ ਰਸੀਲੇ ਮਾਲਪੂੜੇ ਦੇ ਨਾਲ ਠੰਢੀ ਖੀਰ ਦਾ ਸੰਗਮ ਸਵਰਗੀ ਆਨੰਦ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਤੀਆਂ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ ਅਤੇ ਪੇਕੇ ਆਈਆਂ ਧੀਆਂ
ਸਾਉਣ ਮਹੀਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਮੁਟਿਆਰਾਂ ਜਦੋਂ ਸਹੁਰਿਆਂ ਤੋਂ ਪੇਕੇ ਪਿੰਡ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਪਿੱਪਲਾਂ 'ਤੇ ਪੀਂਘਾਂ ਝੂਟਦੀਆਂ ਹਨ (ਤੀਆਂ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ), ਤਾਂ ਮਾਵਾਂ ਆਪਣੀਆਂ ਧੀਆਂ ਅਤੇ ਸਹੇਲੀਆਂ ਲਈ ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਖੀਰ-ਪੂੜੇ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਪਕਵਾਨ ਧੀਆਂ ਦੇ ਲਾਡ-ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਬਰਸਾਤ ਦੇ ਜਸ਼ਨ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ।
ਰੂਹਾਨੀ ਮਹੱਤਤਾ: ਮਾਤਾ ਖੀਵੀ ਜੀ ਦੀ ਖੀਰ
ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਖੀਰ ਨੂੰ ਰੂਹਾਨੀ ਦਰਜਾ ਹਾਸਲ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਮਹਿਲ ਮਾਤਾ ਖੀਵੀ ਜੀ ਗੁਰੂ ਕੇ ਲੰਗਰ ਵਿੱਚ ਸੰਗਤਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੱਥੀਂ ਦੇਸੀ ਘਿਓ ਵਾਲੀ ਖੀਰ ਛਕਾਉਂਦੇ ਸਨ, ਜਿਸਦਾ ਗੌਰਵਮਈ ਜ਼ਿਕਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਅੰਗ 967 'ਤੇ ਦਰਜ ਹੈ।
ਹਵਾਲੇ
- ਡਾ. ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ (2004), ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕਧਾਰਾ ਵਿਸ਼ਵ ਕੋਸ਼, ਨੈਸ਼ਨਲ ਬੁੱਕ ਟਰੱਸਟ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ।
- ਡਾ. ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਥਿੰਦ (1996), ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਲੋਕ ਵਿਰਸਾ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪਟਿਆਲਾ।
- ਸੁਖਦੇਵ ਮਾਦਪੁਰੀ (2006), ਲੋਕ-ਗੀਤਾਂ ਦੀਆਂ ਪੈੜਾਂ, ਲਾਹੌਰ ਬੁੱਕ ਸ਼ਾਪ, ਲੁਧਿਆਣਾ.