ਭੂਮਿਕਾ
ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬਾ ਮੋਰਚਾ ਆਜ਼ਾਦ ਭਾਰਤ ਦੇ ਲੋਕਤੰਤਰੀ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਉਹ ਬੇਮਿਸਾਲ ਅਧਿਆਇ ਹੈ ਜਿਸਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਮਾਂ-ਬੋਲੀ ਦੀ ਹੋਂਦ ਅਤੇ ਸਨਮਾਨ ਨੂੰ ਕਾਨੂੰਨੀ ਮਾਨਤਾ ਦਿਵਾਈ। 1947 ਦੀ ਖ਼ੂਨੀ ਵੰਡ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਅੱਧਾ ਹਿੱਸਾ ਗੁਆ ਚੁੱਕੇ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਹੀ ਬੋਲੀ ਵਾਲੇ ਸੂਬੇ ਲਈ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਵਿਰੁੱਧ 16 ਸਾਲ ਲੰਮਾ ਅਹਿੰਸਕ ਸੰਘਰਸ਼ ਲੜਨਾ ਪਿਆ। ਇਹ ਸੰਘਰਸ਼ ਭਾਸ਼ਾਈ ਬਰਾਬਰੀ, ਖ਼ੁਦਮੁਖ਼ਤਿਆਰੀ ਅਤੇ ਸੰਘੀ ਢਾਂਚੇ (Federalism) ਦੀ ਰਾਖੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਸੀ।
ਸੰਘਰਸ਼ ਦਾ ਪਿਛੋਕੜ
- 1953 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਰਾਜਾਂ ਦੇ ਪੁਨਰ-ਗਠਨ ਲਈ 'ਸਟੇਟਸ ਰੀ-ਆਰਗੇਨਾਈਜ਼ੇਸ਼ਨ ਕਮਿਸ਼ਨ' (SRC) ਬਣਾਇਆ। ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ ਆਦਿ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਬਣਾ ਦਿੱਤੇ ਗਏ, ਪਰ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਲਈ ਵੱਖਰਾ ਰਾਜ ਬਣਾਉਣ ਤੋਂ ਸਾਫ਼ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
- ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕੁਝ ਫ਼ਿਰਕੂ ਤੱਤਾਂ ਨੇ ਹਿੰਦੂ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੂੰ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਮਾਂ-ਬੋਲੀ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਥਾਂ ਹਿੰਦੀ ਲਿਖਵਾਉਣ ਲਈ ਭੜਕਾਇਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲੀ 'ਤੇ ਗੰਭੀਰ ਸੰਕਟ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਗਿਆ।
- ਇਸ ਵਿਤਕਰੇ ਵਿਰੁੱਧ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਨੇ ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ 1955 ਵਿੱਚ ਰਸਮੀ ਤੌਰ 'ਤੇ 'ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬਾ ਮੋਰਚਾ' ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।
ਮੋਰਚੇ ਦੇ ਮੁੱਖ ਪੜਾਅ
- 1955 ਦਾ ਮੋਰਚਾ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ 'ਤੇ ਹਮਲਾ: ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਨੇ 'ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬਾ ਜ਼ਿੰਦਾਬਾਦ' ਦੇ ਨਾਅਰੇ 'ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ। ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਨਾਅਰੇ ਮਾਰ ਕੇ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਜੁਲਾਈ 1955 ਵਿੱਚ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਅੰਦਰ ਅੱਥਰੂ ਗੈਸ ਦੇ ਗੋਲੇ ਸੁੱਟੇ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪੂਰੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਰੋਸ ਫੈਲ ਗਿਆ। ਅੰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਨਾਅਰੇ 'ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਵਾਪਸ ਲੈਣੀ ਪਈ।
- 1960 ਦਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਮੋਰਚਾ: ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੰਤ ਫ਼ਤਹਿ ਸਿੰਘ ਨੇ ਮੋਰਚੇ ਦੀ ਵਾਗਡੋਰ ਸੰਭਾਲੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਸੱਤਿਆਗ੍ਰਹਿ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ 57,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਭਰੀਆਂ। ਸੰਤ ਫ਼ਤਹਿ ਸਿੰਘ ਨੇ ਮੋਰਚੇ ਨੂੰ ਧਾਰਮਿਕ ਦੀ ਥਾਂ ਸ਼ੁੱਧ ਭਾਸ਼ਾਈ ਅੰਦੋਲਨ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ।
- 1965 ਦੀ ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿ ਜੰਗ: ਜਦੋਂ ਸੰਤ ਫ਼ਤਹਿ ਸਿੰਘ ਨੇ ਮਰਨ ਵਰਤ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਸਤੰਬਰ 1965 ਵਿੱਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੇ ਭਾਰਤ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਦੇਸ਼-ਹਿੱਤ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਦਿਆਂ ਅਕਾਲੀਆਂ ਨੇ ਮੋਰਚਾ ਮੁਲਤਵੀ ਕਰਕੇ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ੌਜ ਦੀ ਡਟ ਕੇ ਮਦਦ ਕੀਤੀ।
ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਪੁਨਰ-ਗਠਨ: 1 ਨਵੰਬਰ 1966
ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਦੇਸ਼-ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਲੰਮੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਅੱਗੇ ਝੁਕਦਿਆਂ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ 'ਸ਼ਾਹ ਕਮਿਸ਼ਨ' ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਵਿੱਚ 'ਪੰਜਾਬ ਰੀ-ਆਰਗੇਨਾਈਜ਼ੇਸ਼ਨ ਐਕਟ 1966' ਪਾਸ ਕੀਤਾ ਗਿਆ:
- 1 ਨਵੰਬਰ 1966 ਨੂੰ ਪੁਰਾਣੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ—ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਦਾ ਨਵਾਂ ਪੰਜਾਬ, ਹਿੰਦੀ ਬੋਲਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਦਾ ਹਰਿਆਣਾ ਅਤੇ ਪਹਾੜੀ ਇਲਾਕੇ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੇ ਗਏ।
- ਹਾਲਾਂਕਿ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਦੇ ਕਈ ਪਿੰਡ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਰੱਖ ਕੇ ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਵਿਵਾਦ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਪਰ ਇਹ ਮੋਰਚਾ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲੀ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਜਿੱਤ ਸੀ।
ਹਵਾਲੇ
- ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸਰਹੱਦੀ (1970), Punjabi Suba: The Story of the Struggle, U.C. Kapur & Sons, Delhi.
- ਡਾ. ਗੁਰਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਢਿੱਲੋਂ (1989), History of the Sikhs and Punjabi Suba, Chandigarh.
- ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ (1972), ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ: ਜੀਵਨ, ਸੰਘਰਸ਼ ਤੇ ਦੇਣ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ.